TOPREFERAT.COM.KZ - Қазақша рефераттар

войти на сайт

вход на сайт

Логин: :
Пароль :

Забыл пароль Регистрация

Жазушы Мағжан Жұмабаевтың тілдік тұлғасы




Жазушы Мағжан Жұмабаевтың тілдік тұлғасы
0
Раздел: | Автор: Админ | Дата: 29-09-2015, 01:00
Загрузок: 4614




ӘОЖ 811.512.122’373


Қолжазба құқығында


ЕРМЕКОВА ЖАНАРГҮЛ БАЗАРБАЙҚЫЗЫ


Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы


10.02.02 – қазақ тілі


Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның


а в т о р е ф е р а т ы





Қазақстан Республикасы


Алматы, 2010


Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалған.


 


Ғылыми жетекші:                                   филология ғылымдарының


докторы, профессор Ж.А.Манкеева


 


 


Ресми оппоненттер:                              филология ғылымдарының


докторы, доцент Қ.Б.Күдеринова


 


                                                                         филология ғылымдарының


кандидаты Л.Ш.Құндақбаева


Жетекші ұйым:                                        Абай атындағы Қазақ ұлттық


педагогикалық университеті


 


Диссертация 2010 жылы «12» қарашада сағат 16.00-де ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жанындағы 10.02.06 – түркі тілдері және 10.02.02 – қазақ тілі мамандықтары бойынша филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д 53.38.01 диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы қаласы,  Құрманғазы көшесі, 29).


Диссертациямен ҚР Білім және ғылым министрлігінің Орталық ғылыми кітапханасында танысуға болады (050010, Алматы қаласы,  Шевченко көшесі, 28).


Автореферат 2010 жылы 11 қазанда таратылды.


Диссертациялық кеңестің


ғалым хатшысы міндетін атқарушы,


филология ғылымдарының докторы                                        Қ.Ж.Айдарбек


 КІРІСПЕ


Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі тіл білімінде адамзат қауымының ғасырлар бойғы тіл арқылы дүние бейнесін тануға ұмтылған талабынан  келіп,  шындық болмысты танудың белсенді формасы болып табылатын тілді тұтынушы, дүниетаным өзегі – тілдік тұлғаны зерттеу проблемасы бой көтерді. «Сөйлеуші адамның» табиғатын, болмысын тану әрекеті В.Гумбольдттің «халықтың рухы», «сана инстинкті» туралы, И.А.Бодуэн де Куртененің «тілдік түсінік», «халықтың тілді сезінуі» туралы пікірлерінен бастау алып, Л.В.Щербаның «лингвистикалық инстинкт», А.А.Леонтьев пен А.М.Шахнаровичтің «тілдік қабілеттілік», Г.И.Богин мен Ю.Н.Карауловтың  «тілдік тұлға» туралы зерттеулері арқылы  жалғасса, қазақ тіл білімінде  арнайы ақын-жазушының тілін талдаған Р.Сыздықтың «Абай шығармаларының тілі» (Алматы, 1968 ж.), Е.Жанпейісовтің «М.Әуезовтің «Абай жолы эпопеясының тілі» (Алматы, 1976 ж.) сияқты  еңбектерінде негізі салынған ғылыми үрдістің жалғасы қазіргі таңда Б.Нұрдәулетова, Г.Мұратова, Ш.Елемесова, Ш.Ниятова,  Ф.Қожахметова, Г.Имашева және т.б. зерттеулері арқылы өзіндік сала ретіне дамып келеді.


Осы тектес жұмыстардың антропоөзектік бағытына сәйкес ұлттық мәдени құндылық ретіндегі ұлттық тілдік мұраны, ұлттық ділді, ұлттық психологияны терең меңгерген М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасын зерттеу – ұлттық болмыс пен халықтың дүниетанымын тануда маңызы зор.


Екіншіден, әлемдік деңгейдегі философиялық, психологиялық теориялық біліммен қаруланған және оларды өз шығармашылығы арқылы таныта алған ақын М.Жұмабаевтың сөз сиқырын, көркемдік әлемін тану үшін оның шығармашылық тілін қазіргі лингвистикада белсенді дамып келе жатқан лингвомәдениеттану, когнитивті лингвистика, психолингвистика бағыттарымен байланыста кешенді сипатта қарастыру – көкейкесті мәселе.


Үшіншіден, қазақ тілінің даму, баю тарихындағы ірі тұлғалардың құнды мұралары қазақ мәдениеті, тілі мен әдебиетінің тұтастығын сипаттайды, сол себептен де осы сабақтастықтағы М.Жұмабаевтың орны мен рөлін  тану да маңызды болып табылады. Бұл маңыздылық әсіресе зерттеу нысаны ретінде шығармашылық мұрасы өзіндік қайталанбас өрнегімен оқшауланып тұратын, тіл мен мәдениет дамуына елеулі үлес қосқан тілдік тұлға алынған кезде арта түседі.


М.Жұмабаев шығармаларының идеялық-мазмұндық мәні мен тақырыптық, жанрлық-бейнелік ерекшеліктері және тілінің лингвостилистикалық сипаты   негізінен әдебиеттанушы ғалымдар тарапынан біршама зерттелген. Ол еңбектерде ақынның философиялық, эстетикалық, психологиялық қырларына назар аударылған тұстар бар. Дегенмен ақын шығармалары негізінде оның әлеуметтік және жеке мақсат-мүдделерінің сипатын, тілдік қабілеті мен оны шығармаларында қалыптастыру дағдыларының жиынтығы арқылы  бейнеленген даралық қасиетін тұтастай ашу, соған сай шығармашылық ұстанымын айқындау нәтижесінде тілдік тұлғасын зерттеу өзекті болып табылады. Осыған орай ақын тілін кешенді түрде зерттеу, оның рухани құндылықтарын, дүниеге берген өзіндік бағасын бағамдауға мүмкіндік туғызатын тіліндегі «жеке ғалам бейнесін» қарастыру ерекше қызығушылық туғызады. Бұл мақсатқа жету үшін тіл тұтынушының тілдік қолданысы вербалды-семантикалық, лигвокогнитивтік, прагматикалық деңгейлерде анықталатын «тілдік тұлға» теориясының үшдеңгейлік әдісі тиімді болмақ.


Зерттеудің нысаны – Ақын М.Жұмабаев шығармалары тілінің мәдени-танымдық, прагматикалық сипаты.


Зерттеудің пәні – М.Жұмабаевтың көркем-поэтикалық жүйесі арқылы ашылатын тілдік тұлғасының концептілік өрісі мен дискурсындағы прагматикалық әлеует. 


Зерттеудің мақсаты М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасының лингвокогнитивтік және прагматикалық ерекшеліктерін көрсететін концептілерді, тілдік құралдарды, жеке дүниетанымындағы көркемдік-эстетикалық, рухани құндылықтарды көркем дискурсы арқылы көрсету.


Зерттеудің міндеттері. Аталған мақсатқа жету жолында төмендегі міндеттерді шешу жобаланып отыр:


– М.Жұмабаев шығармашылығының зерттелуіне арналған ғылыми ақпараттарды және қазіргі тіл білімі ғылымындағы «тілдік тұлғаны» зерттеуге бағытталған теориялық, әдістемелік тұжырымдарды қарастыру;    


– М.Жұмабаев тілдік тұлғасының қалыптасуына әсер еткен лингвистикалық және экстралингвистикалық факторларды саралау;


– М.Жұмабаев шығармалары тілі негізінде ол өмір сүрген кезеңдегі әлеуметтік жағдай мен қоғамдық ахуалды, оларға деген ақын көзқарасын, прагматикалық ұстанымын анықтау;


– М.Жұмабаев дискурсындағы көріктеу құралдарының, лингвомәдени бірліктердің  мазмұнындағы «жеке ғалам бейнесін» «ұлттық ғалам бейнесімен» сабақтастықта бейнелеудегі ерекшелігін айқындау;


–  М.Жұмабаев дискурсындағы кірме сөздердің, тарихи-мәдени контексті беретін сөздердің қолданылу мәнін  анықтау арқылы оның тілдік тұлғасының вербалды-семантикалық деңгейіне талдау жасау;


– М.Жұмабаев тілдік тұлғасының дискурсындағы «жан», «өлім», «махаббат» концептілерінің когнитивтік модельдерін жүйелеп,  олардың ақын   тілдік тұлғасының лингвокогнитивтік деңгейін танытатын концептілік өрісіндегі мәнін ашу;


– М.Жұмабаев дискурсындағы паремиологиялық құрылымдардың, прецеденттік феномендердің, афоризмдердің прагматикалық қызметі мен  мәдени ақпарат таныту сипатын анықтап, ақынның прагматикалық деңгейін көрсететін мақсат-мұраттарын бейнелейтін мәтіндерінің астарында жатқан уәжділікті бағамдау.


Зерттеу жұмысының дереккөздері. Жұмыстың дереккөзі ретінде Мағжан Жұмабаевтың 2005 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан үш томдық шығармалар жинағы, ақын шығармашылығы туралы зерттеулер және қазақ тілінің түсіндірме, фразеологиялық сөздіктері пайдаланылды.


Зерттеу жұмысында қолданылған әдістер. Диссертациялық жұмыста  сипаттау, лексика-семантикалық талдау, когнитивтік-концептуалдық талдау әдістері, ішінара статистикалық және тезаурустық талдау тәсілдері қолданылды.  


Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері:  


–  қазіргі таңдағы орыс және қазақ тіл біліміндегі тілдік тұлғаны қалдырған мұралары негізінде зерттеген еңбектердің бағыттары шартты түрде топтастырылып, М.Жұмабаев дискурсы «тілдік тұлға» теориясы аясында танымдық бағытта алғаш рет зерттеліп отырғандықтан, осы тұрғыда оның тілдік тұлғасындағы ғаламның тілдік бейнесінің «ұлттық» және «жеке» сипаты зерделенді;


– М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасының қалыптасуына әсер еткен факторлар сараланып, оның аялық білімін көрсететін дискурсындағы басқа тілден енген сөздердің қолданылу ерекшелігі мен тарихи контексті беретін сөздер оның тұлғасын қалыптастырудағы мәніне байланысты айқындалды;


– М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасының лингвокогнитивтік деңгейінде «жан»,   «өлім», «махаббат» концептілерінің философиялық, психологиялық, діни-мифологиялық түсініктермен тұтастықта және авторлық танымда вербалдану тәсілдері көрсетіліп, «махаббат» концептісінің интимдік сипатын беретін тезаурусы түзілді;


– М.Жұмабаевтың шығармаларында халықтық мақал-мәтелдерді  түрлентіп қолданудағы мақсаты, афоризмдерді жасаудағы уәжі сараланды, ұлттық болмыстан ақпарат беретін лингвомәдени бірліктер мен теңеулер қаралды.  М.Жұмабаев дискурсындағы  прецеденттік мәтіндер мен есімдердің ақпараттық мазмұны, ақын тұлғасымен мағыналық сабақтастығы тұрғысынан қарастырылды.


Зерттеу жұмысының теориялық маңызы. М.Жұмабаевтың поэзиясы мен прозасы тілін зерттеу барысында алынған нәтижелер мен ұсынылған тұжырымдар  қазақ тіл біліміндегі «тілдік тұлға» теориясы мен ғаламның тілдік бейнесінің зерттелуін толықтыруға септігін тигізіп, когнитивтік тіл білімі, мәтін лингвистикасы, прагмалингвистика салаларына өзіндік үлес қосады.


Зерттеу жұмысының практикалық маңызы. Жеке тілдік тұлға шығармашылығының тілін талдауға бағытталған арнайы курстар мен семинарларда, практикалық дәрістерде пайдалануға болады. Практикалық тұрғыдан ақынның тілдік тұлғасын зерттеу оның шығармаларының мәтінін тереңірек түсінуге көмектесіп, диссертация материалдарын М.Жұмабаевтың тезаурустық сөздігін құрастыру барысында пайдалануға болады.


Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:


М.Жұмабаевтың  шығармашылығы негізінде туған дискурс тек тілдік көрсеткіш ғана емес, сонымен бірге таным мен мәдениет сабақтастығын беретін ұлт тарихы мен мәдениетінің бір бөлшегі болғандықтан, оның тілдік тұлғасы тарихи категория ретінде танылып, қалыптасуына әсер еткен субъективті-психолингвистикалық, қоғамдық-әлеуметтік факторлар негізінде саралануы тиіс;


– М.Жұмабаев – қазақ әдебиеті мен тілінің даму сатысында өз орны бар, тілді қолдануға шығармашылық тұрғыдан келетін тілдік тұлға, аса білімді, мәдениетті, ой өрісі кең элитарлық тұлға, меңгерген білім дағдыларын, ғаламның тілдік бейнесіндегі ұрпақтан-ұрпаққа беріліп сақталған ұлттық таным  мазмұнын  келер ұрпаққа жеткізетін ұлттық тұлға;


– М.Жұмабаев тіліндегі «жан», «өлім», «махаббат» концептілері біртұтастықта ақынның жеке танымын сол концептілердің философиялық, психологиялық, діни-мифологиялық түсініктермен сабақтастықта бере алады. Демек, интеллектуалдық, әлеуметтік, психологиялық т.б. негіздеріне сай құрылған ракурста жеке тұлғаның болмысы жан-жақты ашылады.


– М.Жұмабаев шығармаларындағы көріктеуіш құралдар мен лингвомәдени бірліктердің окказионалдық сипаты ұлттық-мәдени ақпаратқа иелілігімен ерекшеленіп, прецеденттік мәтіндер мен афоризмдердегі имплициттік мағыналар мен олардың берілуіндегі уәжділік оның тілдік тұлғасының прагматикасын көрсетеді.


Зерттеу жұмысының жариялануы мен мақұлдануы. Зерттеудің негізгі мазмұны мен нәтижелері «Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелері: қалыптасуы, дамуы мен болашағы» атты ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2007),  «Қазақ тілі мен әдебиеті және инновация мәселелері» атты ғылыми-практикалық конференцияда (Алматы, 2008), «Гуманитарлық ғылымдар жүйесіндегі филология: дәстүр мен жаңашылдық» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Қарағанды, 2008), А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жанындағы лингвистикалық семинарда (Алматы, 2009) баяндалды.


Диссертацияның негізгі тұжырымдары республикалық ғылыми басылымдар мен ғылыми жинақтарда 6 мақала түрінде жарияланды.


Зерттеудің құрылымы. Диссертация кіріспеден, 2 тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.


 


НЕГІЗГІ БӨЛІМ


 


Кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, жұмыстың нысаны, негізгі мақсаты мен міндеттері, зерттеу әдістері, ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық маңыздылығы баяндалды.


1 М.Жұмабаев шығармашылығын тіл біліміндегі жаңа бағыттармен сабақтастықта зерттеу


 1.1 «Тілдік тұлға» теориясы аясындағы М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасы. Тіл біліміне «тілдік тұлға» категориясының енгізілуі жалпы «тұлға» ұғымының жаңа мазмұнмен толығуына мүмкіндік жасап, тілді зерттеудің  құрылымдық-функционалдық аспектісі аясынан шығып, адамның санасы, ойы мен рухани қызметімен тығыз байланыстағы антропологиялық тіл біліміне айналуына негіз жасалды. Соның әсерімен тіл ғылымында тілді тұтынушы  адамға, шығармашылық тұлғаға деген қызығушылық күшейіп, қазіргі таңда жаңаша зерттеулердің өзегіне айналған, ғалым Ю.Н.Караулов еңбектерінде [1] жүйеленген «тілдік тұлға» теориясының орны бөлек.


Тілдік тұлғаның даралық сипатын оның шығармаларының ерекшелігін танытатын мәтіндер негізінде зерттеуге арналған еңбектер қатары көбейе түсуде. Осы тұрғыда тілдік тұлға мәселесі қазіргі орыс тіл білімі мен қазақ тіл білімінде төмендегідей бағыттарда қарастырылып келеді деп шартты түрде белгілейміз:1) нақты тұлғаның тілін оның когнитивтік және прагматикалық интенцияларын назарға ала отырып талдау; 2) көптеген ғылыми еңбектерде тарихи тұлғалар тілін диахрониялық тұрғыдан сараптау орын алған; 3) бөлек-бөлек мәтіндер негізінде тілдік тұлғаны модельдеуге арналған зерттеулер де пайда бола бастады; 4) шығармадағы кейіпкерлердің тілдік тұлғасын ашу арқылы шығарма авторының тілдік тұлғасына шығуды мақсат тұтқан зерттеулер де кездеседі; 5) тілдік тұлға бойындағы қасиеттерді оның ұлттық болмысына сай қарастырған еңбектер. М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасын тануға арналған зерттеу жұмысымызды жоғарыда қарастырылған бағыттардың ішіндегі соңғы бағыт шеңберінде негіздеуге тырысатын боламыз.


Соңғы кездері тілдік тұлғаны түсіндіруге бірнеше бағытта келу үрдісі қалыптасқандығын байқауға болады:


1) тілдік тұлға болып табылатын жеке адам қалыптасуының негізгі жүйелерін анықтау (тегі, өмір сүрген ортасы, әдеби және тілдік, ұлттық-мәдени ықпал және т.б.);


2) жеке адамның тілдік тұлғалық болмысын құрайтын жеке қасиеттерін танытатын ерекшеліктерді көрсету, яғни оны өз бетінше білім алу, өзін-өзі жетілдіру, тәрбиелеу,  өз тілдік тәжірибесін ұрпақтарына мұра етіп қалдыруда жеке жауапкершілігін сезіну, білім дағдыларын игеру, шеберлік дағдыларын меңгеру, игерген білімдері мен тәжірибесін болмысты өзгерту үшін қолдану т.б. қасиеттерден тұратын күрделі, көпсатылы зерттеу нысаны ретінде оның тілінің ассоциативтік-вербалдық, лингвокогнитивтік, прагматикалық деңгейлерін сипаттаудан тұратын деңгейлік талдау арқылы қарастыру қажет екені айқындалды.


Көрсетілген деңгейлердегі жеке тұлғаның ұлттық болмысын ашудың маңыздылығы туралы ғалым Ж.А.Манкееваның пікірлеріне жүгінсек: «аталған деңгейлердің дамуының белгілі бір тілдік тұлғада көрініс табуы әртүрлі дәрежеде өрістеп, түрлі сипатта көрінеді. Оның шығармашылық танымдық мазмұны дүниетанымдық, мәдени құндылықтар жүйесінен тұрады. Сондықтан тілдік тұлғаны алдымен ұлттық тілдік тұлға ретінде түсінеміз. Себебі тілдік тұлға табиғаты тұлғаның ұлттық мәдени сатысымен тікелей байланысты», – [2, 281-284] болып шығады.


Сонымен бірге тұлғаның өмір сүруінің негізін құрайтын, оның мақсаттары, ниеттері мен ұстанымдарын белгілейтін шығармашылық қажеттіліктері туралы да айтуға болады. Тұлғаның қоршаған әлемге, айналадағы басқа адамдарға, өзіне деген қарым-қатынасы арқылы анықталынатын құндылықтар жүйесі, яғни адамның материалдық және рухани игіліктері мен мұраттары, белгілі бір әлеуметтік, мәдени және адамгершілік құндылықтарды таңдап алуының себептері оның танымындағы ғалам бейнесін ашу арқылы анықталынады. Ал танымы мен мақсат-мүдделерінің прагматикалық әлеуеті оның тілі арқылы көрініс табады.


Зерттеушілер тілдік тұлғаның қалыптасуы үш экстралингвистикалық фактордың: әлеуметтік, ұлттық-мәдени және психологиялық факторлардың ықпалына бағынатындығын атап көрсетеді. Жеке адам өмір сүретін кез келген жағдай алдымен қоғам реттеп отыратын нормалар мен заңдылықтарға бағынатын әлеуметтік жағдай болып табылады. Бір жағынан тілдік тұлға сол жағдайларға мойынсуға міндетті. Екінші жағынан алғанда өзі сол қоғамның мүшесі болып табылатындықтан, болып жатқан оқиғаларға деген жеке көзқарасын, тұлғалық ұстанымын білдіру үшін саналы түрде жалпы нормаларды бұзуға қабілетті.


Осыған орай М.Жұмабаев әлеуметтік процестерді қазақ халқының қоғамдық және рухани тәжірибесімен  сусындаған өзіндік ой елегінен  өткізіп, баға береді. Мысалы, ана тілі феномені ақынның тілдік тұлғасы қалыптасуында үлкен рөл атқарады. Ана тілді  игеру арқылы адам бірте-бірте қарапайым заттардан бастап, ғаламның заңдылықтарына дейінгі өзін қоршаған ортаның болмысымен танысады, мәдениетке араласып, тілдің әлеуметтік қызметі мен дамуына қатысу арқылы тұлға болып қалыптасады. М.Жұмабаев «алтын күннен бағасыз белгі баба тілінің» сақталуын ұлттың  ұлт ретінде өмір сүруінің басты өлшемі ретінде қарайды. «Педагогика» еңбегінде: «Тілсіз ұлт, тілінен айырылған ұлт, дүниеде ұлт болып жасай алмақ емес, ондай ұлт құрымақ. Ұлтының ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілі болуы. Ұлттың тілі кеми бастауы ұлттың құри бастағанын көрсетеді… Бір ұлттың тілінде сол ұлттың жері, тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай ашық көрініп тұрады. Қазақ тілінде қазақтың асықпайтын, саспайтын сабырлы мінезі – бәрі көрініп тұр».


Демек, тіл арқылы бекітіліп, қоғамдық санада, сонымен қатар жеке тұлғаның санасында сақталатын ұлттық-мәдени тәжірибе сол жеке тұлғаның тілдік әрекетіне де өз таңбасын түсіреді.


Тілдік тұлғаның айқындалуы барысында адамды өзгелерден ерекшелеп тұратын өзіндік қасиет – жекелік фактор маңызды рөл атқарады. Жекелік фактор алдымен өзін-өзі танудан көрінеді. Адамның тілді өз деңгейінде игеруге қадам жасауына жеке өзіне байланысты себептер, белгілі бір мақсаттар, адамның қоғамдық жүйедегі өзінің орнын сезіну, жекелік және топтық сәйкестіктегі өзіндік «мен» проблемасы әсер етеді. М.Жұмабаев: «Не көрсем де алаш үшін көргенім, Маған атақ ұлтым үшін өлгенім!» – деп келетін өз позициясын адам жанының, психологиялық әлемінің құпия құбылыстарын суреттеу арқылы жеке адам мен ұлт тағдырын бірлікте қарастырып, түсіндіреді. Ендеше сол кезеңдегі ұлты үшін жан қиған ақынның ұраны халқын жетелеп, күш беріп, арманы, тілегі бүгінгі күнмен сабақтастықта жүзеге асып, ұлттық тұлғасы, оның тілдік шығармалары арқылы сомдалып, ұлттық тілдік тұлғаға айналды деп айтуға болады.


«Тілдік тұлға» ұғымын «интеллектуалдық қызмет» ұғымымен тікелей байланыста қарастырудың маңызы зор. Оның тарихи шығу тегін, өсуін, дамуын зерттей келе, оның психологиялық табиғатына үңілу – заңды құбылыс. Бізді қызықтыратыны – тілдік тұлғаның көркем мәтінде көрініс табатын тілдік әрекеті барысында белгілі бір лексемаларды таңдауы себебіне алып келетін психологиялық негіз, тұлғаның болып жатқан оқиғаларға деген қарым-қатынасын бейнелеу барысында қолданатын ассоциативтік байланыстары мен оларды қисындастыру ерекшеліктері. Адамның өзінің психикалық әлемі туралы пікірі – адамның өркениеттің әсері арқылы дамитын өз ішкі әлемін және басқа адамдардың ішкі әлемін түсіну тәсілін бейнелейтін мәдени-ғаламдық бейнесінің қалыптасуының маңызды бөлшегі.


Тілдік тұлға құрылымын саралау адамның тілі арқылы көрініс табатын дүниетанымы мен болмысын толықтай тануға мүмкіндік беретін кешенді зерттеу. Нақты айтқанда, ол – ақын тілімен жасалынған оның шығармаларының   көркем контекстіндегі белгілі бір тілдік бірліктердің таңдалыну тетігін, мәтіннің лексикалық құрылымында жасырынған ақпаратты анықтау, сол арқылы автордың тілдік тұлғасының психологиялық ерекшеліктерін көру, интеллектуалдық жеке қабілетін тану.


М.Жұмабаев – өз шығармаларында тілдің жүйелік құралдары арқылы өзінің дүние туралы түсінігін және сол түсінікке сәйкес туындаған бағасын, мақсат-мүдделерін белгілеген тілдік тұлға. Ақын тұлғасын елдік мұрат-мүддемен, дәстүр, сабақтастық тұрғысынан зерделеуде, оның құндылықтар жүйесін, өмірлік ұстанымын айқындауда, дүниетанымын байыптауда осы мәселелерді негізге ала отырып қарастырудың маңызы зор.


1.2 Тілдік тұлғаны танудағы дискурс пен мәтін мәселелері. Қазіргі лингвистикалық әдебиеттердегі дискурс ұғымы мәтінді түсінумен тығыз байланысты. Дискурс пен мәтін арасында айырмашылықтың барлығы күмәнсіз, дискурс және мәтін термині арқылы анықталынатындығына қарамастан, ол таза түрде мәтін болып табылмайды.


Тілдік тұлғаны зерттеуге қатысты жазылған еңбектердегі дискурстың сипатталу ретіне келетін болсақ:  «Дискурс деңгейінде мәтін түзуші – мәтін – мәтінді қабылдаушы (сөйлеуші – сөз – тыңдаушы) – үш жақтың байланыстылығы мен бірлігі (бір-бірін түсіну, қабылдау) үрдісі жүзеге асырылады. Демек, дискурс жеке тұлғаның тіл әлемін (оған тұлғаның тілдік өресі, белгілі бір дүниетанымдық білім аясы енеді) танытатын кеңістік» [3, 6], – болып табылады.


Жалпы дәстүрлі тұрғыда жердің бетін жапқан қарды ақ көрпеге, ақ ұлпаға, ақ мамыққа теңеу орын алса, М.Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесінде – «жердің бетін аппақ кебіндей болып боз қырау жапқан». Мұндай сөз айшықтары ақынның лексикалық жадығатты ойнатып, түрлендіріп қолдануының айқын көрінісі бола отырып, оның ассоциативтік ойлау жүйесіне сай «ғаламдық тілдік бейнесін» танытады. Әңгімені оқу барысында, басқаша айтсақ, қабылдаушы жасайтын дискурста жоғарыда берілген бейнелер мен басқа да бейнелер арасында жалпы мәтіннің жобасын құратын мәтінішілік мағыналық байланыстар пайда болады. Көркемдеу құралдарының негативтік мағынада жұмсалуы тілдік тұлғаның (М.Жұмабаевтың) жалпы дискурсының трагедиялық тақырыпты қамтуымен астасып жатыр.


Сонымен, дискурс – грамматика мен стилистиканың ережелері бойынша құрастырылған, айтушының (жазушының) белгілі бір ойын немесе коммуникативтік ниетін дамытатын прагматикалық мәні бар және оның танымындағы құндылықтар жүйесін тануға көмектесетін когнитивтік функциялары бар, оның ішкі әлемін, «менін» қоса көруге мүмкіндік беретін тұтас тілдік шығарма ретінде ұғынылып жүр. Олай болса, дискурс тілдік шығарманың айналасына шоғырландырылған, прагматикалық мазмұнмен толыққан шығарма иесінің өзіндік қырын көрсететін күрделі жүйе ретінде түсініледі.


1.3 М.Жұмабаев шығармаларындағы «ғаламның тілдік бейнесі». Зерттеушілердің ойынша, ғаламның тілдік бейнесі мен ғаламның концептуалдық бейнесі арасында теңдік белгісін қоюға болмайды. Ғаламның тілдік бейнесі – ғаламның концептуалдық бейнесінің вербалдануы. Ғаламның концептуалды бейнесі – жеке адамның қызметінде белсенді түрде көрініс табатын объектілер туралы ақпараттар жүйесі.


Ғаламның ұлттық бейнесі туралы зерттеушілер пікірлері, мынандай қорытындыға алып келеді: ғаламның ұлттық бейнесі халықтың ойлау, таным қызметінде, оның физикалық және вербалдық мінез-құлқында көрініс табатын танымдық-психологиялық шындық. Өз ділі арқылы белгілі бір қауым және оны құрайтын жеке адамдар шындық болмысты бағалап танып, нәтижесінде өзінің ғалам бейнесін жасайды. Ұлттық ділі, тарихы, дәстүрі, ұрпақтар сабақтастығы арқылы жалғасқан ғалам бейнесі адам санасында өмір сүреді. Себебі, «сана – бүкіл этностың, әлеуметтің ғасырлар бойы жасаған ой еңбегінің нәтижесі» [4, 19 б.]. Демек, сол санада сақталған ғалам бейнесі кейін белгілі бір таңбалар жүйесі арқылы, алдымен ұлттық тіл мен көркем шығармашылық арқылы заттанады. Сондықтан да ұлттық діл қызметінің өзіндік нәтижесі, яғни ғаламның ұлттық бейнесін бейнелейтін көркем шығармаларды талдау сол ұлтты түсінуге айтарлықтай ықпал етері сөзсіз. Сонымен бірге ғаламның айшықталған ұлттық бейнесін халықтың мінез-құлқының біркелкілігін беретін стереотиптерден, халықтың шындық болмыс туралы жалпы түсініктерінен, мақал-мәтелдер мен қанатты сөздерден де табуға болады.


Осындай өлшемдер тұрғысынан белгіленетін талаптар үрдісіне толық жауап беретін М.Жұмабаев –  ұлттық тілдік тұлға. Тұлға тіліндегі ұлттық ерекшелікті танытатын жеке ғаламдық тілдік бейнесінде берілу көрінісін  саралау арқылы оның тілдік тұлғасының ұлттық болмысын тануға болатыны белгілі. Мысалы, М.Жұмабаев дискурсындағы теңеулер ойға келмейтін әртүрлі заттар мен құбылыстарды бір-біріне тосын теңеуімен ерекшеленеді. Мысалы, «ұршыққа оралған жіптей бас-аяғы жоқ қыстың ұзын кеші еді». Бұл жердегі ұршық лексемасының тура мағынасы «жіп иіруге арналған құрал» дегенді білдіретін лингвомәдени бірлік. Бірақ бұл сөйлемнің құрамында ол өзіндік мағынасынан тыс көркем контекстке сай түсініліп, ұлттық адресаттың санасында бұрыннан таныс ұршыққа оралған жіптің суреті жаңғыртылуы арқылы қысқы кештің қаншалықты ұзақ болатындығы ұғынылады.


Кез келген тіл көпдеңгейлі құрылым, ол әрқайсысы өзінің ғалам бейнесінен тұратын жүйелерді қамтиды. Бірақ ең көп «дүниетанушылық» мүмкіндіктерге тілдің лексикалық жүйесі ие. Креативті лексикалық құрамды талдау сол халықтың немесе жеке адамның ғаламдық бейнесінің ерекшеліктері туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, метафора тілдің лексикалық жүйесінің семантикалық әлеуетінің дамуын көрсетуде маңызды рөл атқарады, себебі ол сөздің жаңа мағынасының пайда болуының қайнаркөзі болып табылады.


Авторлық метафоралар оны жасаушыны ерекше поэтикалық, философиялық ойлау қабілеті тән тілдік тұлға ретінде танытады. Философиялық толғаныс пен көркемдік қызмет адам мен оны қоршаған әлемнің болмысын ерекше ұғынумен байланысты. Бұндай ұғыну барысында қалыпты құбылыстар жаңаша қабылданып, өзгеше реңкке ие болады. Мысалы, М.Жұмабаев дискурсындағы авторлық метафоралар: «өмір – бір құрулы машина», «өмір тоқтау білмейтін, шаршау білмейтін жансыз машина» және т.б. Ақынның индивидуалдық танымының жемісі болып табылатын тағы бір метафора – «Өмір – шірік шөп» метафорасы:  «Тәңірі де жоқ, тәубе жоқ, Өмір деген – шірік шөп, Қай үмітпен қазарсың?» Шірік болатын себебі: тәубесіз адам баласын құдайын ұмытып харам іс қылады. Басына айналып келерін ойламай сатқындық, азғындық жасайды. Барға қанағат қылмай, ашкөзденіп тәубесін ұмытады. Ондайлардың өмірі, ақын ойынша – шірік.


Сонымен, ғаламның тілдік бейнесі шынайы болмыс пен адамның танымы арасындағы аралық болып табылып, тілдік жүйе мен оның бірліктері арқылы бейнеленеді. Қоғамдық сана, дәстүр жеке тұлғаның санасына әсер етеді. Әртүрлі халықтардың ғаламдық бейнелеріндегі айырмашылық шынайы болмысты әртүрлі қабылдауында, яғни сол ұлттық дәстүрде қалыптасқан, көбінесе, лексика саласында көрініс табатын стереотиптердің, ұлттық ділге сай ассоциативтердің, ұқсатулардың әртүрлігінде жатыр.


1.4 Мәтін талдаудағы «концепт» мәселесі, оның құрылымы мен концептуалдық талдау. Ғылыми еңбектерді саралау арқылы концептінің ұғымнан семантикалық жағынан бай болып келетіндігіне көз жеткіземіз. Концепт пен ұғым ішкі форма  жағынан бірдей болғанымен, сыртқы көріністері бөлек. Ұғымды нақты ұғынуға болады, оның аясы – тар. Кез келген сөз концепт бола алмайды, бірақ ұғым болуы мүмкін. Концепт адамның ментальдық дүниесіне жақын, яғни мәдениетке және тарихқа да жақын, сол себепті де өзіндік сипатқа ие. Демек, ол ментальдық ғаламды тану тәсілі болса, ал концептінің басты идеясы – ғаламның тілдік бейнесі. Концепт ғылымның әртүрлі салаларындағы басқа ментальдық бірліктерге қарағанда құндылық элементке баса назар аударуымен ерекшеленеді. Концепт пен ұғымды олардың негізін, мазмұнын, көлемін салыстыру арқылы ажыратуға болады. Концепт ұғымнан тұрады, бірақ денотативтік, коннотативтік компоненттерді,  ассоциативтік байланыстарды қамтитындықтан тек қана ұғыммен шектелмейді. Концепт өзінің ішкі мазмұны мен функционалдық қасиеттері бойынша ұғымнан әлдеқайда кең болып келеді.


Ғалым Н.Уәли: «Концепт индивид санасында сәулеленген сезімдік-заттық образдың (перцевтивті модус) негізінде пайда болады. Концепт негізінде сезімдік тәжірибе жатады. Сезімдік-заттық образ (код) концептің ядросы болып табылады. Осы заттық код белгілі бір объектіні терең, жан-жақты білген сайын жаңа мәндік белгілермен байи түседі. Осының нәтижесінде концептің мазмұны ұлғаяды, мазмұны кеңи түседі. Әлгі белгілердің қайсыбірінің мәнділігі күшейе түсуі, қайсыбірінің көмескіленуі ықтимал» [5, 16 б.], – деген пікір білдіреді.


И.А.Стернин концепт құрылымын өрістік (полевой) көзқарас тұрғысынан қарастырады: «Кез келген концептінің негізгі қабаты болады», ал «негізгі қабат  дегеніміз – концептіні ӘЭК (әмбебап заттық код) ойлау бірлігі ретінде таңбалайтын сезімдік бейне және оған қосымша кейбір концептуалдық белгілер» [6, 58 б.], – дейді. Ол сонымен бірге концептуалдық белгілер арқылы негізгі қабатпен бірлікте концептінің көлемін құрайтын және оның құрылымын анықтайтын когнитивтік қабаттар құралады деп есептейді.


Осыған орай М.Жұмабаев дискурсындағы «Өмір» концептісінің құрылымын шартты түрде  өзек пен шеткері аймақтарға бөлуге болады. Ақын шығармаларындағы «Өмір» концептісінің өзегін беретін мағыналар деп таныған мағыналарымыз сөздіктегі берілген мағыналарға сай келіп, ақынның дүниелік білімін көрсетеді. «Өмір – жан-жануарларды қоршаған шынайы болмыс» мағынасында табиғат құбылыстары, маусым кезеңдері арқылы сипатталып, «өмір-кеңістік» ұғымы объективтенеді: Өмір осы: аяз қыспақ, қар көмбек, Өмір – заман. Жазы да бар, қысы бар. Ал шеткері аймақтарын ақын шығармалары концептілік өрісіндегі өмір концептісінің мазмұны мен берілу ерекшеліктерін сипаттайтын өмір ұғымының окказионалдық түсіндірмелері, яғни авторлық ассоциативтік-бейнелік, эмоционалдық-бағалық когнитивтік модельдер құрайды. Демек, әрбір жазушының немесе ақын шығармашылығының концептілік өрісі оның ғаламдық бейнесі сияқты даралық және қайталанбастық қасиетке ие. Сол шығармаларда дүниені көркемдік тұрғыдан вербалдық таңбалар арқылы ашылатын бейнелер мен ассоциативтік-символдық белгілер өзіндік бояуға, эмоционалдық-экспрессивтік реңкке ие болады.


2 Тілдік тұлғаны деңгейлік құрылымда сипаттау


2.1 М.Жұмабаев тілдік тұлғасының вербалды-семантикалық деңгейі. М.Жұмабаев тіліндегі араб, парсы, орыс, түрік тілдеріндегі лексиканың кездесуін Ш.Елеукенов және т.б. зерттеушілер оның сол тілдерді жетік біліп, орыс, Шығыс әдебиетімен түпнұсқадан таныстығымен түсіндіреді. М.Жұмабаев ол сөздерді сол тілдердегі дәл мәніне  басқа сематикалық мағына үстеу үшін немесе сөз мағынасының экспрессиясын күшейту үшін қолданған.


М.Жұмабаев шығармаларындағы оқырманға мағынасы түсініксіз немесе аса таныс емес сөздердің, кірме сөздердің мағыналарын сөздіктерде берілген түсініктемелерге сай ашып, мәтін контекстіндегі берілу ретіне назар аудармақпыз. «Туған жерім – Сасықкөл» өлеңінде:  «Назданып, жүйрік мініп, тарлан шүйіп, Көкселдір тұс-тұс жақтан ат қойған көл», – деген жолдар бар.  Оны 1989, 1995 жылғы басылымдарда  Көксілдер түрінде жазды деп есептеп, көксіл сөзінің сөздіктегі түсініктемесіне көз салсақ: Көксіл сын. 1) Алғыр қыран, 2) ауыс. Қажымас, қайсар [ҚТТС, V, 129], – дегенді білдіреді. Көксіл сөздіктегі ауыспалы мағынаға сәйкес қажымас, қайсар деген мағынада қолданылып тұр. Оған дәлел ретінде көксіл сын есіміне —дер көптік жалғауының жалғануы оны субстантивтендіріп, көксілдер – «қажымас, қайсар ерлер»  дегенді білдіреді.


Ақын кейде мәтінде кездесетін мағынасы түсініксіз сөздердің кейбіреуіне өзі түсініктеме беріп кетеді. Мысалы, «Қалмақтың қарты түгіл, қалшасы да, Алдатпас, алдап кетер Абылайды!» – дегендегі қалша сөзіне «жас бала» деген түсініктеме береді. Осы сөзге сөздікте: Қалша сын. Қасарып айтқанға көнбейтін (адам) [ҚТТС, V, 600], – деген түсінік берілген. Диссертацияда М.Жұмабаев дискурсында кездесетін басқа да кірме сөздер талданады.


Сонымен бірге ақын тілінде ортақ тілдік қорға тән, яғни түркі сөздері де кездеседі: Ай шырайлы аяшың, Бозаға толып шанашың». Шанаш сөзіне қатысты сөздіктерде: Тұз сақтайтын тері қапшық; Ешкі терісінен істелген торсық [ҚТТС, Х, 901 б.], – деп көрсетілген де, ал аяш сөзіне қатысты: Аяш зат. жаңа. Жалпы әйел атаулыға құрметтеу мағынасында айтылатын сөз. Орыс тілінен аударғанда «дама», «дамы» деген сөздерге балама таба алмай дал болып жүрміз. Ал қырғыз тілінде аяш деген әдемі сөз бар [ҚТТС, І, 564 б.], – деп келтірілген. Мәтінде келтірілген аяш сөзін негізге ала отырып, М.Жұмабаев шанаш сөзін контексте қырғыз тіліндегі «боза құятын ыдыс» мағынасында қолданған деп ойлаймыз.


Ақын поэзиясының тілдік ерекшеліктерін зерттеген Д.Әлкебаева жалпыхалықтық тілдегі «ұзақ» сын есімінің орнына М.Жұмабаевтың «ұзын» сөзін қолданатындығын айта келіп, оның авторлық қолданысындағы «ұзын күн», «ұзын түн», «ұзын жол», «ұзын жас» тіркестерін келтіреді [7, 11 б.]. Біздің пікірімізше, М.Жұмабаевтың ұзақ сөзінің орнына ұзын сөзін  қолдануы – оның түрік тілін білгендігінің дәлелі. Олай деп болжам айтуымызға себеп болған жайт – қазіргі түрік тілінде ұзын сөзінің ұзақ мағынасында қолданылатындығы: «Uzun. 1) длинный, продолжительный, долгий (uzun gün); 2) высокий, высокого роста (uzun boylu)» [8, 389 б.]. Екінші себеп, М.Жұмабаев Стамбул университетін бітірген имам М.Бегішов медресесінде оқығандықтан, ұстазының да тілдік әсері болуы мүмкін. Үшіншісі, М.Жұмабаев бұл сөздерді тиісті мағынасында да қолданады, мысалы, ұзын бойлы, ұзақ отырып қалу т.с.с. Олай болса, ақын бұл сөздердің қолданылу ретін білмегендіктен емес, әдейі экспрессиясын күшейту үшін  прагматикалық мақсатта қолданған.


Ақын өлеңдерінде орыс сөздері көп кездеспейді. Оның орыс тілінде білім алғанын, орыс классиктерін аударғанын және орыс тілі мен әдебиетінен сабақ бергенін ескерсек, орыс тіліне жетік болған М.Жұмабаевтың ол сөздерді қолданбауының өзіндік мәні, қызметі бар. Мысалы, тек бір өлеңнің көлемінде сол өлеңде баяндалатын кейіпкерлердің толық болмысын беру үшін орыс тілі арқылы шет тілінен енген: граф, пардон, мамзель, философ, экономист, артист, поэт, героина, идеал сөздерін қолданады да, кемесер, жағырафия, гүбірнатыр сөздерін қазақ тілінің заңдылығына сай жұмсайды.


Осымен байланысты тарихи-мәдени контексті беретін сөздердің қолданысы назар аударарлық. Қандай көркем туынды болмасын, нақты тарихи жағдайда жасалады. Сол кездегі саяси-әлеуметтік, тарихи-мәдени ахуал оған өз әсерін тигізбей қоймайды. Мысалы, «Итиіп қарашекпен келіп қонса, Басыңнан құсың ұшып кетер сенің» деген жолдардағы Қарашекпен – зат. қарап. Егін шаруашылығымен айналысушы; шаруа [ҚТТС, VІ, 88 б.] мағынасында қолданылады десек, мәтін контекстінде тарихтағы қазақ жеріне Ресей патшасы үкімімен орыс шаруаларының қоныс аударуы туралы айтылып отыр. Сол сияқты, «Селеңдейтін селенге, Мұжықтың аңдып бөлкесін, Шөмеледей шаштары, Күйектей кесет мойнында, Дүркіресіп жөнелді, Селенге Сергей тойына» деген жолдардан ежелгі қазақ әдет-ғұрпына жат әдеттердің ене бастауын көреміз.  


Дегенмен, ақынның лексиконындағы ассоциацияларды түзу, ерекше лексикасын қарастыру оның вербалдық-семантикалық деңгейін бөліп көрсетеді десек, қателесеміз. Өйткені оның сол лексиканы таңдауы барысындағы танымдық қызметі мен сол таңдауды жасауға жетелеген уәжі қалтарыста қалып қояды. Сол себепті тілдік тұлға құрылымының деңгейлерінің тіл бірліктерінің шарттылығын қабылдап, оларды тұтастықта қарастырған кезде ғана түпкілікті нәтижеге жетіп, М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасын ашуға болады.


2.2 М.Жұмабаев тілдік тұлғасының лингвокогнитивтік деңгейі


2.2.1 М.Жұмабаев шығармаларындағы «Жан» концептісінің көрінісі. Тілдік тұлғаны зерттеуге қатысты жұмыстардың мақсаты оның мағыналық және тілдік доминанттарын табу болса, М.Жұмабаев көркемдік мұрасының негізгі концептілерінің бірі ретінде жан концептісін атауға болады. Жан концептісінің көркем дискурс шеңберінде әрбір нақты семантика-психологиялық және эмоционалдық-эстетикалық түрде жүзеге асуы тұлғаның тілдік санасының ерекшелігімен айқындалады.


Барлық лексикографиялық дефиницияларда жан лексемасында «тірі (жанды)» архисемасының бөлінетіндігін есепке ала отырып, біз мәтіндегі «жан» концептісінің құрылымының өзегін төмендегідей мағыналарға топтастырылған жан лексемасы құрады деп есептейміз: І. Жан – көзге көрінбейтін, белгілі бір түрге салынбаған  рухани жан; ІІ. Жан – адам, пенде. Алғашқы рухани жан мағынасы төмендегідей бірнеше шеткері қабаттардан тұрады:


1. Жан – «тірі» мән ретінде өзіндік антроморфтық қасиеттер мен физиологияға ие. Дүниелік білім аясында жанның өз бетімен өмір сүре алатын материалдық субстанция сияқты және адам сияқты қызмет атқара алатындығы туралы түсінік бар: 1) М.Жұмабаевтың өзіндік дүниетанымында жан қанаты бар, сол қанаты сынса өлетін, ұшатын, ұшқанда да жай ұшатын емес, ұшқыр  сұңқарға бағаланады: «Жанның қанатын қырқатын, жүректің отын сөндіретің кәрілік», «Шолпанның сұңқардай ұшқыр жанын, желдей есалаң жүрегін қара жыландай қап-қара ойлар орап алып, улай бастап еді»; 2) когнитивтік әмбебап принциптерге сай адам тілі мен оның категориялану негізінде адам көрген, сезінген тәжірибесі жататындығын ескерсек, жан адамның өзіне ұқсастырылып сипатталады, яғни антроморфтық қасиеттерге ие. Бірақ бұл жерде бастысы сыртқы ұқсастық емес, құрылым, іс-әрекет ұқсастығы негізге алынады да, мынадай ұғымдар объективтенеді: а) ақын поззиясында «жан» өзінің жаны бар, өлетін, қайта тірілетін құрылғы ретінде көрініс табады: «Жаным өлік еді, жанға жан кірді, Тамыр кеуіп еді, ыстық қан жүгірді»; ә) тілдік білімге тән «Жан» концептісінің эмоция мен қабылдау аясына қатысы қарастырылу көрінісі М.Жұмабаевта да бар. Онда да жан әртүрлі эмоциялық күй кешеді: «Жадырап жаным, шерім тарқар еді, Кеңесім тыңдаушыға сала алса ой», «Көрсе көр, ақын жаны күңіренбей ме?!»; б) жан өзіндік бір тірі мән ретінде тек қана сезімді білдіріп қоймайды, сонымен бірге функционалды түрде субъект сияқты сезімді бастан кешіреді, өткереді. Ақын жырларында бұл, әсіресе, махаббат сезімін бастан кешіруді бейнелеуде көрінеді: «Бүгін жаным өртке оранған жан құсап, Бүгін жаным тым аңсады от құшақ»; в) жан концептісінің анатомиялық интерпретациясын жанның адамның ішіндегі органдары сияқты белгілі бір функцияларды атқаруы, яғни физикалық сезіну, басқа да  қабілеттерді иеленуімен түсіндіруге болады. Ақын дискурсында: «Жан жыласа, жыламай қала ма көз?! Заман озды, жүрек сөнді, жан тозды. Жүрістен дене түгіл, жан шаршады»; г) жанның сыны, сапасы, яғни оған белгілі бір анықтауыш белгілер тән. Бұл сапалық қасиеттер автордың тілінде ерекше сипат алған: «Көркің хор, періште еді-ау сенің жаның, Жаншып, жанның сұлу сынын жоятын; д) жанды ұрлап алуға, ұстап қарауға болатын жансыз зат сияқты тану үрдісі ғаламдық білімде кездеседі. М.Жұмабаев мәтінінде: «Жанды жуып, жүрегімді жаңалап, Ойменен пара болған жан жыртылып», – деп беріледі.


2. Діни және философиялық мәтіндерде «Жан – Құдай берген рухани субстанция» ретінде көрініс табады. М.Жұмабаев шығармашылығындағы «Жан» концептісі «мәңгілік» категориясымен тығыз байланысты. Тілдік қолданыста ментальдық жан концептісінің семантикалық құрылымының маңызды әмбебап бірлігі ретінде өлім семасы танылады. Берілген контекстің «сипаты мен жан лексемасының лексикалық көрінісінің интенционалдық бояуы өлім – адамның жер бетіндегі ғұмырының аяқталуы, яғни дененің өмір сүруінің тоқтатылуы ғана емес, сонымен қатар адамның мәңгілік мекеніне аттануы, яғни «жанның мәңгіліктігі» туралы ойды білдіреді: «Келші өлім тезірек, Жан ұшудан тоқтады».


3. Жан мекені, орны. М.Жұмабаев шығармаларында да жанның мекені ретінде кеуде (Кеудеңе жан кірмей ме, көзің шалса, Өмірін жаңа ағарып атқан таңдай), алқым (Сорлы қазақ жан алқымға тығылып) алынады. Дегенмен, оның поэтикасының негізгі өрісі жанның жүрек бейнесінде жырлануы, яғни  ақын танымында жан – жүрек когнитивтік моделі бірнеше тармақтар арқылы объективтенеді: 1) жан адамның тәнінде орналасқан «тірі жүрек» түрінде бейнеленеді; 2) жүрек – жанды махаббатқа апарар жол; 3) жүрек өлсе, жан да бірге өледі; 4) жүрек – жан иесі адам болмысын алмастырушы.


 4. Жан сипаты. М.Жұмабаевта жүректің жан құралы ретінде өмір сүруінің басты сапасы ретінде – от, жалын танылады. Жан отқа теңеліп, жанды тазартудың жолы оны жалынмен жуу екендігі айтылады: «Жүрегімді, жанымды, Иманымды, арымды, Жалынменен жуғанмын».


5. Жан мен тән арақатынасы. Ерте кезден жан ағзадағы орны белгісіз ішкі ағза ретінде түсіндірілді. Осыған сәйкес тән мен жан қарым-қатынасы өте күрделі болып есептеледі. Біріншіден, материалдық және материалдық еместігіне байланысты жан денеге қарама-қарсы қойылады, екіншіден, жан дененің ішіндегі ағзаларының бірі ретінде қабылданады. М.Жұмабаев жан мен дене арақатынасын ғылыми тұрғыдан саралайды: «Адамзат дене һәм жан аталған екі бөлімнен тұрғандықтан, бұл екі бөлімнің соңғысы, яғни жан адамзат үшін аса қадірлі болғандықтан, дұрысын айтқанда, адамға шын мағынасымен «адам» деген атты осы жан ғана беретіндіктен, адам баласын тәрбие қылу дегенде, әрине, адам баласының әсіресе жанын тәрбие қылу керек деп ұғу керек». Жанның мәні мен оны денеден бөліп қарастыру философ-ақынның ғылыми еңбектерімен қатар өлеңдерінде қарама-қарсы ракурста келесі мағыналарда орын алған: 1) жан мен дене екеуі екі түрлі күй кешетін бөліктер; 2) жан мен дене біртұтастықтың екі бөлшегі.


Жан лексемасының «адам» ұғымын алмастыруы. Ақын шығармаларында осы адам ұғымын алмастыратын жан лексемасы әртүрлі окказионалдық тіркестер құру арқылы адам болмысын, оның сапалық қасиеттерінің толық ашылуына жол береді. Адамдардың дағдылары мен қызығушылықтары олардың рухани қасиеттерін сипаттау арқылы көрініс табады. Бұндай жағдайда жан адамның табиғи қасиеттерінің  өлшемі ретінде бейнеленеді: «Білген жан – көсем!», «Батыр, хандар – асқан жандар ұмтылды», «Жүйрік жан алдында ылғи көр көрмей ме?!»


«Жан» концептісінің автордың индивидуалдық танымында танылуы. Концептуалдық метафораның негізінде когнитивтік модельдер жатады. Когнитивтік модель ретінде  дүние туралы білім, тәжірибе ұйымдасатын қандай да бір стереотиптік бейне түсініледі. М.Жұмабаев шығармаларында жан лексемасы дәстүрлі контекстпен қатар окказионалдық контексте индивидуалдық-авторлық түсіндірілімге ие болады: 1) жанның жаны  – өлең-жыр. Жан толқынысының себебі де, жанның жаны да – өлеңге теңестірілу арқылы көрініс тапқан: «Жан сүйгенім – ол да өлең, Жете алмасам жолда өлем! Жанымның жаны, Тәнімнің қаны, Тіршілігім сенімен»; 2) жан – шешуі жоқ жұмбақ: «Шеше алмай жан жұмбағын шерлі Қорқыт»;   3) жан теңізден де терең: «Теңіз терең емес, әйелдің жаны терең».


Ақын тілінде жан «тірі» мәнінде тек сезімді білдіріп қана қоймайды, «өзі» де сол сезімді басынан кешіретін сөйлеу, ойлау субъектісіне айналады. Әртүрлі когнитивтік модельдер арқылы жанның бірегей тұтас бір бейнесі жасалады.


2.2.2 М.Жұмабаев поэтикасының концептілік өрісіндегі «Өлім» концептісі. М.Жұмабаевтың поэтикасындағы өлім ұғымының концептілік өрісі   арқылы танылу көрінісін саралау оның жеке-авторлық ғалам бейнесіне енуге, оның дискурсындағы «өлім» концептісінің концептуалдық танылу аймағын ашуға мүмкіндік жасайды. «Өлім» концептісі құрылымының өзегін өлім сөзінің дәстүрлі (прототиптік) жалпытілдік мағыналары құрайды, шеткері аймақтарын өлім лексемасының окказионалдық мағыналары құрап, когнитивтік модельдерге салынып беріледі. «Өлім» концептісінің өзегі бірнеше мазмұнды өлшемдерден тұрады:


1. Өлім – биологиялық құбылыс. М.Жұмабаевтың поэтикасында өлім лексемасы «ағзаның өмір сүру қабілетін тоқтатуы» физиологиялық моделі арқылы көрініс табады. Өмірдің физиологиялық тұрғыдан аяқталуының, өлімнің келгендігінің белгісі бірнеше түсінікпен беріледі: а) қан ағып кетуі (мезгілсіз өлім): «Мейірімсіз тағдыр құрған торға түсіп, Жапанда жатыр едік біз оққа ұшып, Кеудеден таза ыстық қан сорғалап, Қайырымсыз қара салқын жерді құшып»; ә) ағзаның тозуы, шіруі (табиғи өлім): «Топырақ боп ертең шіріп қалмақшымыз, Біраз күн адам тұрады, өмір сүреді, Құртқа жем, шіріп, сасық болмақ үшін».


2. Өлім құбылысының философиялық тұрғыдан пайымдалуы. М.Жұмабаев: «Мен өлмеймін, менікі де өлмейді, Надан адам өлім жоғын білмейді», деу арқылы «артына сөзден, өнерден ескерткіш, мұра қалдырған тұлға өлмейді, оның мұрасы мәңгілік» деген түсінікті актуалдайды. Автор «Қорқыт» поэмасында «өмір бар жерде өлім бар» деген философиялық түсінікті түйіндейді: «Әншейін өмір деген ермек үшін, Күні ертең соғар жүрек сөнбек үшін. Ойланып, қалай ғана уланбассың, Берілсе адамға өмір өлмек үшін?».


3. Өлім құбылысын діни тұрғыдан қарастыру. Өлімді, ажалды төнген кезде орақ ұстаған кемпір кейпінде немесе қаңқа кейпінде көрнекі образ түрінде тану дүниелік танымда бар. Сондай бейнені М.Жұмабаев мәтінінен де кездестіреміз: «Көз ашып көред, – Алдында бір кемпір тұр.  Кемпір – ажал. Тұр Блокқа үңіліп. Сөнді енді өмір».


«Өлім»  концептісінің когнитивтік модельдері тілдік тұлға санасында концепт қалыптасудың ерекшеліктері ең алдымен зерттелінетін, яғни концептіні бейнелейтін лексемадағы авторлық мағынаның берілуімен байланысты: а) «Өлім – қорқыныш» моделі. Өлім үрей туғызатын (жансыз суық көзі бар, тісін қайраған, аяғын санап басатын, қомағай, қорқау) мақұлық, кемпір кейпінде сипатталып, өлім ұғымының қатерлі, қорқынышты құбылыс ретінде көрініс табуына әсер етіп, мағынасын кеңейтіп, күйіну, жабырқау, торығу сияқты эмоция реңктері объективтенеді: «Жалмауыз жер мейлі жұтсын, тоймасын, Жансыз суық көзін қадап қу өлім, «Тез» деп күтсін, тісін шықыр қайрасын»; ә) «Өлім – игілік» моделі. «Өлім» дәстүрлі танымда «жабырқау», «торығу», «қайғы» сияқты жағымсыз эмоция алып келетін құбылыс ретінде танылады. Ал М.Жұмабаев мәтінінде «өмірден кетуді азаптан құтылу», өлімді «бақыт», «тыныштық пен алаңсыздық сыйлайтын құбылыс» ретінде жағымды коннотацияда сипаттайды. Бұл ақынның жеке авторлық танымын береді: «Мен де тезірек өлейін, Әлі жаспын демейін». Автордың санасында өлім «жақын», «өзімсіну» қасиеттерін иемденген, ол заттанып, адамды анасындай әлдилейді,  оның бейнесі – сұлу, дыбысы құлаққа жағымды – тәтті. «Өлім – өмірдің ең жоғарғы марапаты» деген ой актуалданады: «Не қылса да, өлімнің өз еркі, Жындандырад мені сұлу көркі»; б) «Өлім – жан беру»  моделі. Бұл модель ақын тілінде: «Кетіпті өлім ел ойына у құйып», «Қалың Жауар үстіндегі қамқаның тағдыр тартып жыртқан екен жағасын», – деген бейнелік ассоциацияға құрылып,  «өлім – таяу» когнитивтік моделі арқылы өлімнің қабылдануын   қайтаруға келмейтін, болмай қоймайтын процесс ретінде түсінуге жетелейді; в) «Өлім – есеп беру» моделі.  Ақиқат танымда «өзекті жанға бір өлім» түсінігі кез келген адамды толғандыратын мәселе. Өлім сағаты соққан кезде адам өз өміріндегі бар жиған-тергенін тастап кетеді. Мәтінде ақын өткен, алдағы өмірін саралап, есеп береді: «Отыз, қырық… Қартаям, сөнем, өлем… Еліме есебімді не деп берем?!». Ақыннан кейін, әрине, жыр, сөз қалады.  Мағжанда: «Өлер өмір – сөз қалар». Абайда: «Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы, Өлмейтұғын артына сөз қалдырған».


«Өлім» концептісі құрылымының танылуы. 1. Бейнелер (образдар) арқылы танылады. Мысалы, тақырыптық топты құрайтын жерлеу салтының белгілі бір элементтері  мен жерлеу рәсімін сипаттайтын лексикалық бірліктер арқылы: өлік, мола, көр, бейіт, қабір, бақылдық алу, кебін, жаннат төрі, топырақ үюлі, қара жерді құшақтау, иманын айту, соңғы сөз, күлден кебін кию: а) перцептивтік бейне арқылы танылуы: айнала – өлім, суық көр, қара жер, тыныштық, айдала, қара жамылған жер,  өлім күйі – тәтті күй. «Өлім» ұғымын танытатын лексемаларға анықтауыштар тіркесуі арқылы эпитеттер құралады: қомағай қорқау ажал, қу өлім, өлімнің жансыз суық көзі, өлімнің сұлу көркі, өлім құшағы, өлім қойны; ә) когнитивтік (метафоралық) бейне: ажал – бір жол, еңбек – өлім, үнсіз өлік – бетпақ шөл,  жер дегенін – көр ғой ол, көрді сүйген, өлген ол. 2. Ақпараттық мазмұны: жерді тастап кету, жаннат төрінен орын алу, біткен өмір, өтті өмір, өмірмен қоштасу. 3. Түсіндірілу өрісі: а) бағалау аймағы: сұлу, қорқынышты, мейірімсіз, мейірімді, қараңғы, азап, қайғы; ә) паремиологиялық аймағы: Ел үшін өл ер болсаң!, Сыр қазағы өмірінде қорлық көріп өлген адам, көбінесе әйел, өлген соң, қорлық көрсеткен адамды қарақұрт болып келіп шағады деседі. «Өлім» концептісінің құрылымында бейнелік құрамдас бөлік айқын көрініс тапқан. Ақпараттық мазмұны жалпы сипатта берілген. Түсіндірілу өрісі өлімді құбылыс ретінде қабылдау эмоциясымен байланысты бағалау ассоциацияларыннан тұрады.


«Өмір» концептісі мен «өлім» концептісі ақын танымында «Өмірдің өлшемі – өлім» когнитивтік моделі арқылы авторлық ғалам бейнесін береді. Өмірді өлімге барар жол ретінде бағалау, яғни адамға өмір өлмек үшін беріледі деп тану концептуалдық инверсия құрайды.  Өмір мен өлім құбылысын адам болмысының бір-бірінен ажырамас екі шегі ретінде тану қалыптасқан. Негізіне келгенде бұндай танымдық үрдіс адамзат танымының рухани жүйесінде орын алатын өмір-өлім-мәңгілік үштігі феномендерінің қарама-қайшылығы бірлігі идеясынан бастау алады.


 2.2.3 Поэтикалық мәтіндегі «Махаббат» концептісінің   репрезенттелуі.          Концепт жеке тұлғаның ғаламды тану тәсілі десек, М.Жұмабаевтың концептуалдық ғалам бейнесінде айрықша орын алатын «махаббат» концептісі эмоционалдық, мәдени және көркем концептілердің барлық белгілерін иеленіп, автордың өзіне тән күшті идеялық-эстетикалық реңкте бейнеленіп вербалданады. Ақынның шығармаларында махаббат (атау), сүю (етістік) сөздері «махаббат» концептісін когнитивті-пропозициялық   құрылым арқылы анықтауда маңызды рөл атқарады. Автордың поэтикасында махаббат лексемасы аз қолданылады, бар-жоғы – 11 рет, бірақ «махаббат» концептісін танытатын пропозиция, сөзжасам жұрнақтары мен жалғаулар арқылы түрленіп қолданылатын сүй түбірі  200-дей  рет кездеседі.  


Ақын танымындағы махаббат – бар дүние болмысына, барша адамзат баласына деген сүйіспеншілік. Ақын нені жырласа да, ғашықтықпен жырлайды. Адамдар арасындағы қарым-қатынасты бейнелеу туған табиғатқа, жер-анаға, өз ұлтына, елінің тағдырына деген сүйіспеншілігімен ажырамастай байланыста. М.Жұмабаев поэззиясы туған елімен рухани байланыс идеясы сол туған халқының болашағы үшін жеке басының амандығын, махаббатын құрбан етуге дайындығынан көрінеді. Себебі ол жеке бас сүйіспеншілігінің құрбаны емес, еліне, жеріне, ұлтына деген махаббаттың құрбаны. «Педагогика» оқулығында өзінің елін сүюі, яғни еліне жауыздық тілемей, ізгілік тілеу, пайда келтіріп, зиян келтірмеуді әрбір адамның қасиетті борышы ретінде атап көрсетеді: «адамның шын мағынасымен адам болуы үшін өзін сүю, жақындарын сүюмен қанағаттанбай, Жалпы адамзатты сүюі шарт», – дейді. Осындай ойды бастап Абайдың айтқанын білеміз: «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп, Және де хақ жолы осы деп әділетті». М.Жұмабаев одан әрі қарай тереңдеп тек сүюге міндетті ғана емес еріксіз сүймек деп есептейді: «адам өз халқының адамдарын сүюінің үстіне басқа халықтардың адамдарын да сүюге міндетті. Міндетті ғана емес, еріксіз сүймек. Жер жүзіндегі адам адамды сүймек. Бұл адамның жаратылысындағы негізгі мінез».


М.Жұмабаевтың шығармаларындағы «махаббат» концептісінің өзегін бұл ұғымның ғалам бейнелеріндегі түсіндірілуімен сабақтастықта берген мағыналары құрайды. Диссертацияда ғаламның діни-мифологиялық бейнесіндегі, ғаламның тарихи бейнесіндегі, ғаламның философиялық бейнесіндегі, ғаламның психологиялық бейнесіндегі махаббаттың модельдері сараланып, ол түсініктер ақын мәтінінде төмендегідей түрде көрініс табады: а) Аллаға деген сүйіспеншілік: «Зор Тәңірі күштісің сен, сенеміз біз, Әділ деп әр ісіңе көнеміз біз»; ә) Тәңір адамды махаббаттан жаратқан: «Махаббат, рахмет теңізінен, Жаратты Тәңірі әйелді». Алланың адамды махаббатпен жаратқаны туралы ой Абайда да айтылады: «Махаббатпен жаратқан адамзатты, Сен де сүй ол алланы жаннан тәтті»; б) туған елге, туған халқына деген сүйіспеншілік: «Алаш деген елім бар. Сол елімді сүйемін»; в) туған жердің табиғатына деген сүйіспеншілік: «Сарыарқа деген жерім бар. Сол Арқамды сүйемін!», «Асқарға аспан төніп еміренген. Керіліп бұлтпенен бал алысқан». Абайда: «Күн – күйеу, жер қалыңдық сағынысты, Құмары екеуінің сондай күшті»; г) анаға деген махаббат: «Көрше ауыр күрсінер, Менің бір қарт анам бар, Неге екенін білмеймін, Сол анамды сүйемін!»; д) досқа, бауырласқа деген рухани махаббат. Ақын шығармаларындағы бұл махаббат түрінің көрінісін оның М.Дулатовқа арнаған өлеңдер циклінен және т.б. өлеңдерінен көруге болады; ж) жарға  деген махаббат: «Білгені – қазан-ошағы, Жабайы ғана жарым бар, Сол жарымды сүйемін!».


М.Жұмабаев шығармаларындағы ер мен әйел арасындағы «махаббат» концептісінің танылуы. Дискурста «махаббат» ұғымының авторлық танымда танылуы негізінен ер мен әйел арасындағы сезімді сипаттауға арналып, бұл тақырып автор шығармашылығының көлемді бөлігін қамтиды. Махаббат сезімінің қасиеттілігін айтқанда, Абай шығыс, батыс поэзиясы тоғысатын өзгеше арна тапты, бұрын-соңды қазақ өлеңінде, тіпті ұлттық ұғымында кездеспеген сырларын ашады: «Дүниеде сенен артық маған жар жоқ, саған жар менен артық табылса да». М.Жұмабаев Абай салған арнаны кеңейтті: «Бұл ләззаттың бір минутын бермеймін, Патша тағы, бүкіл дүние малына».


М.Жұмабаевтың интимдік лирикасы тек бір-бірін сүйетін адамдардың арасындағы қарым-қатынасты бейнелеумен шектеліп қана қоймайды, сол адамдардың ішкі жан-дүниесін тануға күш салады. «Сүюдің қолына ен тию» окказионалдық фразеологизмі, яғни толығымен берілу «махаббаттың жан жүректі жаулап алатын дүлей күш» екендігін білдіреді: «Сөзім, көзім айтып тұр сүйгенімді, Қуарған, сарғайған  жүз, күйгенімді, Талған жүрек, жүдеген, солған дене – Сүюдің қолына ен тигенімді».  Автор танымында махаббат бір уақытта адамның бойында дүниеге келіп, оның өмірінің мағынасына айналып, қуаныш, қайғыға толтырып, мазасыздық, шаттық күйін кешіртетін сезім. Ол Тәңірдің адам баласына берген сыйы, адамға тән қажеттілік. Абайда да осындай сезім белгісі көрініс тапқан: «Ғашықтық келсе, жеңер бойыңды алып, Жүдетер безгек ауру сықылданып. Тұла бой тоңар, суыр, үміт үзсе, Дәмеленсе өртенер күйіп-жанып».


Махаббат сипаты. 1. Ғашықтық. Психологтар махаббаттың  ең биік сатысы ретінде адамның ғұмырынды бір-ақ рет болатын ғашықтық сезімін атайды. Бұл ұғымды «ес-түссіз сүю» деп түсіндіруге болады. Абайда: «Сенен артық жан жоқ деп ғашық болдым, Мен не болсам болайын сен аман бол». М.Мақатаевта: «Ғашықтық па? Ғашық та бола білгем. Бір-ақ жанға ғашықпын бала күннен, Жанымменен сүйемін, жанарыммен». Ал, М.Жұмабаев дискурсында ғашықтық сезімін бейнелейтін, сол сезімнің пайда болуынан  шығатын нәтижені бейнелеу бар да ал ғашық немесе ғашықтық лексемалары кездеспейді: «Келгенде-ақ сұлудың бір қарауынан Ноянның жүрегінде ұшқын туған. Сол ұшқын өртке айналып, жап-жас Ноян, алысып жүрегімен, аласұрған». 2. Жақсы көру. Екінші категориялық сезім «жақсы көру» десек, онда ессіз сезім емес, сана іске қосылып, адамның белгілі бір құндылық қасиеттері бағаланады. М.Жұмабаевта: «Қосылған жас күнімнен жарым едің, Сүйікті анық досым, жаным едің. Іш өртеніп, жүрегім шын елжіреп, Дәл сендей басқа жанды сүю арам!». Абайда: «Қызды сүйсең, бірді-ақ сүйіп, таңдап тауып, Көрсе қызар, күнде асық диуаналық». Т.Айбергеновте: «Махаббат! Неткен алып, қайратты едің, Мен сені мұншалық деп ойлап па едім. Тұсаулап, табандатып тағдырымды, Қолына қара көздің байлап бердің».


1. «Махаббат – бақ» когнитивтік моделі. Жағымды аспектіде «сүю», «сүйікті болу – бақыт» деген метафизикалық мағынада танылады. Мәтінде «сүю деген соңы қандай нәтижеге әкеліп соқса да бәрібір бақыт, тіпті, сол жолда өліп кетуге болады» деген түсінік актуалданады. Ақын сүйген жанды иманы, ары деп біледі. Сүюді «бақыт» деп философиялық ой түйіп, «сүйе білген жан – бақытты жан» деп бағалайды: «Ләззат, рақат, бақыт – бәрі қойныңда, Сұрамаймын енді жұмақ – жақсы жай!». Бұл модель мынадай  құрылымдар арқылы көрініс табады: 1. Хал-жағдай (рухани, жан толқынысы, эмоция): а) ләззат, рақат; ә) ғашықтық; б) құмарлық. 2. Қимыл-әрекет (ішкі және сыртқы, рухани және физикалық): а) еру, балқу; ә) қайнау, өртену, жану; б) естен тану; в) қызару; г) дірілдеу; ғ) тірілу, жан кіру.


2. «Махаббат – сор» когнитивтік моделі. Махаббат қайғысының өзі – айдай жарқын сезім. Адамның қасиетін өсірмесе, өшірмейді. Жағымсыз аспектіде махаббат адамның өміріне қайғы әкелетін жаза ретінде танылғанымен, «бірақ махаббатты басынан кешірмеу – одан да зор қасірет» деген түсінік актуалданады. М.Жұмабаев уақытша сезімге берілмеу қажеттігін: «Балға талай шыбын қонуға ұмтылар, Ұмтылғанда орамалмен қағып қал» – деп, тек жан мен тәннің бірдей қалауымен болатын сезім ғана шынайы болатындығын айтады: «Тез жазылмақ бұл жара, Бал тілімен сүйсе жар». Бұл  модель  мынадай құрылымдардан тұрады: а) ессіздік; ә) алдану; б) уайым; в) айырылу; г) жауапсыз махаббат; ғ) сағыну; д) сезімді білдіре алмау – қасірет; ж) махаббатсыз өмір – қасірет; з) махаббат сөнсе, өмірде қызық қалмайды. 


3. «Махаббат – сәт» когнитивтік моделі. Махаббат сезім өзінің ұзақтылығы мен қарқындылығы, деңгейі, сипаты мен мазмұны (қысқа мерзімдік аффектіден бастап, ұзақ уақытқа созылатын құштарлыққа дейін, үстірт эмоциядан терең және тұрақты сезімге дейін) бойынша ажыратылатын және өзара күрделі қарым-қатынастағы құбылыстардың кең ауқымын қамтиды. Адамның жас кезеңдеріне сәйкес әртүрлі кезеңдерде махаббатың мазмұны да әртүрлі болады. Сонымен бірге басы – сезімнің бастапқы фазасы, соңы – мәңгілікке ұласатын құбылыс. Бұл модель ақын дискурсында мынадай құрылымдар  арқылы  көрініс табады: Процесс (уақыт бойына дамуы): а) кезең:  балалық,  жастық, ересектік; ә) мазмұны: басталуы, сөз айту, алып қашу, нәтижесі;  б) уақыты: бір сәттік, мәңгілік.


«Махаббат» концептісінің бейнелік репрезенттелуі. М.Жұмабаев дискурсындағы авторлық түсіндірілімді бейнелейтін бөлігі қайшылығы көп сезімді бейнелейтін антонимдік жұп құрайды: Махаббат – бір тікенек, Махаббат – бір тәтті у метафоралары арқылы беріліп, өзіндік стилистикалық семалар арқылы берілетін ерекше ассоциация мен бейнелерге құрылған когнитивтік модельдер  концептінің жалпы мағыналық шеңберін кеңейтеді. Махаббат – у, тікенек, жасырын күш, сәуле, от-жалынға баланады.


«Махаббат» концептісіндегі «Шолпы» деталі. «Білектей арқасында өрген бұрым, Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын» деп, Абай айтқандай, шолпының  қазақы танымда сұлулық символы болумен қатар махаббатты да айқындайтын символ болып табылатындығы мәлім. М.Әуезовтің «Абай жолы» романында шолпы Тоғжан бейнесін, шолпының үні махаббат сезімін ашатын деталь ретінде көрініс тапқан: «Сылдырлаған Шолпысы, әлдеқандай былдырлаған тілменен Тоғжанның келері мен кетерін паш етеді».  М.Жұмабаевта сәндік бұйым шолпы деталінің өзі бейнеге айналып, құбылып тұратын медиум, оның дыбыстық белгісі ынтызар сезім туғызады, сөйтіп шолпы интимділік символына, қарым-қатынас деталіне айналады: «Сылдыр. Сылдыр. Сылдыр… Қанымды қайнатты құрғыр, Өзекті өртеді құрғыр. Есімнен аудырды құрғыр, Лебізіңнен еріп барамын, Сәулем, періштем, тез кір! Сыбырға айналды сылдыр».


М.Жұмабаев дискурсындағы интимдік лириканың тезаурустық қатары. Сезім шымына батқан, ғашық жан ақын поэтикалық әлемінің кіндік тірегіне айналған. Сол ғашық, ынтық жанның сезім күйлерін тұрпайы, анайы түрде емес, адамды ерекше құштарлық сезіміне жетелер көркем сөзбен беруі –  ақынның тағы бір шеберлік қыры. Қазақы танымда Абайға дейін өзіміздің төл әдебиетімізде ғашықтық тақырыбына арналған көлемі шағын өлеңдер сирек еді. М.Жұмабаев шығармашылығындағы махаббат сезімінің ашық сипат алу себебін табу мақсатында интимдікті бейнелейтін қазақ тіліндегі шығармаларды саралап, ақындағы интимділіктің ашық берілуінің негізін қарастыруды мақсат тұттық.


Доспамбет жырауда: «Омыраудағы оң түймесін ағытып, Кейінгі қалған көпекке, Қалай да белін шешті екен». Абайда: «Тар төсекте төсіңді, Иіскер ме едім жалаңаш? Иығымда сіздің шаш, Айқаласып тай-талас, Ләззат алсақ болмай ма, Көз жұмулы көңіл мас?». М.Жұмабаевта: «Кір қойныма, қыпша белің бұралып, Тарқат шашын, жатсын жібек оралып. Жаным! Жаным! Тезірек тисін төске төс, Көз жұмулы, жиі ыстық дем алып», «Денесімен денеңді өртесе жар – ләззат, От құшақтап сол сәтте тұрып кету бір азап». М.Мақатаевта: «Сүйгісі келе берер сүйген ерін, Сүй, жаным! Сүйкімді бір күйге енемін. Жүрегіміз жақыннан бірге соқсын, Ағытшы бешпетіңнің түймелерін?». Прозадағы ішкі сезімнің сыртқа шығу көріністерін, әрекет динамикасын берудегі ұқсастықтарды М.Әуезовтің «Қаралы сұлу» әңгімесінен, М.Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесінен табуға болады.


Махаббатың сыртқы белгілерінің суреттелуі де маңызды болып табылатындығы белгілі, біз М.Жұмабаевтың дискурсында берілген интимдік лириканы ашатын құмарлық сезіміне тезаурус түзу арқылы махаббатты эмоционалдық өрістің құбылысы ретінде, адамның ішкі дүниесінің үзігі ретінде қарастырамыз. Себебі мәтінде құмарлық сезім өрісімен байланысты ассоциация ретінде көрініс тауып, автор тән құштарлығы, ынтықтық сезімін барлық адамның табиғатына тән табиғи құбылыс деп танып, әр алуан бейнелерге салып суреттейді.


М.Жұмабаевтың поэтикасындағы интимдік лириканы, яғни ынтықтық, құштарлық сезім күйлерін беретін тезаурус: бал заты, тізе тию, у жайылу,   қысып сүю, ыстық қысу, қан аласұруы, жүрек жарылғандай болуы, от аралас жас, сенделіп тұрғандай болу, жас киіктей дірілдеу, тілден бал алу, балға қану,  қойын ашу, сипау, елбіреу, құшу, жас дене, жаншылу, жандыру, жан аласұруы, ұялысу, тәтті у, қанға у тарау, ләззат, қанды қайнату, өзекті өртеу, денені өртеу, от құшақтау, қойынға кіру, төске төс тию. Интимдік лириканы білдіретін тезаурусты экспликациялану белгілеріне қарай, яғни қозғалыс, ым-ишара, орын, дене мүшелері және т.б. арқылы  ішкі сезімнің  сыртқы әрекеттер арқылы айқындалу ретіне қарай қарастырдық.


Сонымен, М.Жұмабаевтың шығармаларында махаббат ұғымы ерекше сипатқа ие, барлық ой-толғамдарының бәрі махаббат сезімімен тығыз байланысты. Ақын ұғымында махаббат тәрбиелік мәндегі құндылық, этикалық, эстетикалық салаларды бір арнаға тоғыстыратын философиялық-дүниетанымдық категория болып табылады. Махаббат ұғымы адам өмірі мен болмысының терең қойнауына бойлауға, оның өмірлік ұстанымдарының дұрыс бағытта құрылуына ықпал етуге көмектеседі.


2.3 М.Жұмабаев тілінің прагматикалық сипаты. Тілдік тұлға құрылымының прагматикалық деңгейін зерттеу жеке адамның дамуы барысында өзгеріп, жетіліп отыратын оның мақсаттарымен, міндеттерімен, ниеттерімен және қызығушылықтарымен байланысты. Өз шығармаларында прецеденттік мәтіндерді қолдану жеке адамды тілдік тұлға ретінде сипаттайтын танымдық көрсеткіш болып табылады. М.Жұмабаев қолданған прецеденттік мәтіндер ішінде фольклорлық мәтіндер айрықша орын алады, сонымен бірге прагматикалық мәні бар мифологиялық аңыздар, ертегілер, тарихта бар оқиғалар, есімдер, жағдаяттар жаңаша түрге енген, өзгертілген жырдың арқауына айналады.


М.Жұмабаевтың прецеденттік мәтіндерді имплициттік бейнелеу тәсіліне дәстүрлі мақал-мәтелдері цитата түрінде пайдалану арқылы қосымша ой үстейтін прецеденттік айтылымдарды жатқызамыз. Бұрыннан бар мақалға мақсаты, интенциясы ұқсас, яғни айтар өнегесі, қызметі бір, бірақ атау лексемалар өзгертіліп қолданылған, қысқартылған мақал-мәтелдер: «Етікші өлсе, балға мен бізі қалар, Бір бай өлсе, төрт түлік малы қалар, Шешен өлсе, артында сөзі қалар», «Су түбінде жатқан зат жел толқытса ғана шықпақ, Ой түбінде жатқан сыр шер толқытса да шықпақ емес. Шықса, шер мен сырдың көлеңкесі, сәулесі ғана шықпақ». Бұл айтылым «Шолпанның күнәсі» әңгімесіндегі Шолпанның ішкі монологіне құрылғанын ескерсек, автордың Асан қайғы сөзін теріске шығаруы немесе оның ойымен келіспеуі емес, айтылымның мағынасының тақырыпқа, контекстке сай өзгертіліп қолданылғанына көз жеткіземіз.


М.Жұмабаев поэмаларына арқау болған аңыздар желісі де прецеденттік мәтін болып табылады. Прецеденттік мәтінде тұжырымдалған мағыналар тілдік тұлға үшін құндылық сипатқа ие. Автордың поэмаларында жүзеге асқан ойлар адресаттарына, яғни ұрпақтар сабақтастығына негізделіп, оларға аңызды таратып айту арқылы таныстыруды мақсат етіп, сонымен қатар сол тарихи оқиғалар желісін өзіндік дүниетанымы сүзгісінен өткізіп баға береді, өзіндік ой қорытады, өзіндік идеясы арқылы өрбітеді.


 Прецеденттік мәтіндердің берілуіндегі мағыналық сабақтастықтың жүзеге асуы. 1. Жаңа мәтін арқылы бұрынғы мәтінге немесе бейнеге үстелетін қосымша мағына. Нақты аңызды дәл сол мағынасында таратып, жаңа идея үстеп жырлайтын – поэмалар.  «Қаныш бай қиссасы» поэмасында: «Сыр қазағы өмірінде қорлық көріп өлген адам, көбінесе әйел, өлген соң, қорлық көрсеткен адамды қарақұрт болып келіп шағады деседі», – деген ескертпені прецедент етіп алып, әйел теңдігі идеясын көтереді. 2. Негізгі мағына, мағыналық өзек пен шеткері аймақтардың айқын ажыратылып көрсетілуі, бұрыннан бар мағынаға қатарлас жаңа мағынаның бой көрсетуі. М.Жұмабаевтың «Батыр  Баян» поэмасының негізгі мағынасы елдік, ерлік болса, осы мағынаны ашатын мағыналық өзек ретінде тарихта болған Баян батыр алынады. Осы кезде мағыналық өзектің шеткері аймақтары, яғни кейіпкердің сана-сезімінің терең қойнауындағы жан-дүние диалектикасын беретін, барлық адамзат баласына жат емес ширыққан сезім күйі бой көрсетеді. 3. Бұрынғы мәтіндегі мағыналық өзек немесе бейне арқылы, автордың тілдік тұлғасы бейнесінің берілуі арқылы ақын адамды тәрбиелеудің, яғни тұлғасын қалыптастырудағы өнердің ықпалын айрықша бағалаған. «Қорқыт поэмасында» Қорқыттың тағдырымен айқасын негізге ала отырып,  ақын бұл прецедентке екіжақты қызмет жүктейді, яғни өзінің өмірмен айқасын да бейнелейді. Аңыздың түйінін «Өлімнен құтылмайсың қашқанменен, Мынау көр сенің көрің, Қорқыт жазған» жолдарымен бере отырып, өзіне қатысты сол кезеңдегі басына түскен қиыншылықтан қайда барсаң да қашып құтылу мүмкін еместігін имплициттік түрде танытады. 4. Бұрынғы мәтіннің немесе сол мәтіндегі бейненің автордың тілдік тұлғасының ниетіне сай мағыналық өзгеріске ұшырауы. Ақын «Оқжетпестің қиясында» поэмасында Оқжетпес рөлін  прецеденттік жағдаят  Кенесары көтерілісін сипаттау үшін фон ретінде қолданады.


Кез келген тілдегі афоризмдер сол тілді тұтынушылардың ғалам бейнесін бейнелейтін бірліктер ретінде адамдардың рухани қажеттіліктерінің кеңістігін кеңейтіп, құлықтық көзқарастарын қалыптастыруда тәрбиелік рөлі зор. Олардың  өнегелік сипаты адресатты өзіндік пайым жасауға жетелеп, ойға қалудың өзіндік бір себебіне, ассоциациялар мен идеялардың пайда болуын жеделдететін күшке айналады. Афоризмдердің белгілі бір авторы болатынын ескерсек, тілдік тұлғаның дискурсындағы афоризмдерді талдау арқылы оның ғаламдық бейнесін қайта жаңғыртуға, әлемдегі ерекше позициясын білуге болады деп есептейміз. Сол себепті де өзіміз афоризм ретінде таныған М.Жұмабаев поэтикалық мәтінінде берілген нақыл сөздерді төмендегідей мағыналық топтарға бөліп топтастыруды жөн көрдік: 1. Адам мен оның рухани болмысы туралы: Дүниеде теңіз терең емес, адамның жаны терең. Ақында адамзаттан дос болмайды және т.б. 2. Оқу-білім, еңбектің маңыздылығы туралы: Білген жан – көсем! Білімдінің сөзі – ем және т.б. 3. Өмір, өлім құбылысын философиялық-дүниетанушылық көзқарас тұрғысынан қарастыру: Өмір озады – тілек тозады.  Надан адам өлім жоғын білмейді және т.б. 4. Ер, әйел гендерлік болмысын құлықтық тұрғыдан тұжырған ой-түйіндер: Әйел – ердің тәңірісі, жарата да алады, жоқ қыла да алады, сүйдіре де алады, күйдіре де алады. Әйел – ердің құлы, табанының астында топырақ болады, ердің көлеңкесіне айналады, өзі жоқ болады және т.б. 5. Ерлік, ер жер, ел тақырыбына: Ел үшін өл ер болсаң! Көлі кетіп, шөлге айналса – жер жетім, Ері кетіп, шер байланса – ел жетім және т.б. 6. Шындық туралы:  Талқыға салмай шындық табылмайды, Құл ғана қожаны ылғи қабылдайды және т.б. 


Әрбір тілдік тұлғаға өзіндік көріктеу құралдары тән болса, мәтінде қолданылған көріктеу құралдары авторға өз уәжін, қозғамын адресаттарына жүйелі түрде жеткізуге мүмкіндік беріп, прагматикалық қызмет атқарады.   Мысалы, Қарындасым, салмақтым, Қорғасын құйған асықтай; Бүктетілеп жатқан бел, Сүтке тойған марқадай; Су жеп қойған жұмыр тас, Түйір-түйір малтадай; Арнада өзен қылықты, Қылмаңдаған қалқадай; Тайызға біткен құба тал, Мойындағы алқадай; Кешке толқын тып-тыныш, Қабыржыған қаймақтай; Түсте толқын тулап ед, Ойнақтаған тайлақтай және т.б. Ұлттық салт-дәстүрлі сипаттайтын лингвокультуремалар ұлттық салт-дәстүрден ақпарат беру арқылы прагматикалық қызмет атқарады: Апасынан жалынып сұрап қыз ойнаққа барулары…; Ата-ана, дос-туысқан бәрін тастап, Талақ қып қара көзді қарақтарын; Көп түрік енші алып тарасқанда, Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ па?


 Қорыта келе,  М.Жұмабаев тілдік тұлғасын тану оның тек көркем мәтіні ғана емес, тұтас шығармашылығы (ғылыми еңбектері, мақалалары) негізінде жасалатын дискурсы арқылы жүзеге асуы тиіс. Осымен байланысты М.Жұмабаевтың аялық білімінің көрсеткіші, тілдік нормаларды меңгеруінің және оларды қолдануының көрінісі болып табылатын тілдік тұлғасының вербалды-семантикалық деңгейінде шығармаларындағы басқа тілден енген сөздердің қолданылу ерекшелігі мен тарихи контексті сипаттайтын сөздерге назар аударылып, олардың семантикалық мағыналары танымдық негізде айқындалды.


«Ғалам бейнесіне» қатысты белгілі бір мөлшерде реттелінген ұғымдар, идеялар, концептерден тұратын М.Жұмабаев тілдік тұлғасының лингвокогнитивтік деңгейінде «жан», «өлім» және «махаббат» концептілерінің біртұтас құрылымды құрап, жалпы дискурстың мән-мағынасын ашатындығы айқындалып, олардың бейнелік, ассоциативтік байланыстарына құрылған когнитивтік модельдері сараланды.


М.Жұмабаевтың прагматикалық мақсаты оның рухани насихатшы позициясынан қазақ қоғамына әсер етуге, қозғау салуға ұмтылысынан көрінеді. Осы бағытта оның шығармаларындағы ұлттық сипатты танытатын жеке авторлық метафоралар мен теңеулер сараланып, лингвомәдени бірліктердің қолданылу мақсаты айқындалды. Прецеденттік мәтіндерде берілген ақпараттардың қосымша, жаңа мағыналар үстейтіндігі көрсетіліп, афоризмдердің астарында жатқан уәжділік сараланды. Тілдік тұлғаны толықтай тануға мүмкіндік беретін когнитивтік және прагматикалық деңгейлерде қарастыру М.Жұмабаевты бір жағынан педагог, аудармашы, ғалым, журналист болып табылатын нақты тұлға мен екінші жағынан психологиялық, философиялық, теологиялық біліммен қаруланған ақын, суреткер, көркемсөз шебері тілдік тұлғасы біріктірілген тілдік тұлға ретінде тануымызға негіз қалайды.


 


 ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 


1  Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – М.: Едиториал УРСС, 2004. – 264 с.


2 Манкеева Ж.А. Абайдың шығармалары тілін «тілдік тұлға» тұрғысынан  зерттеу мәселелері // Қазақ филологиясы: егіз негіз (ғылыми мақалалар жинағы). – Алматы: Арыс, 2010. – 352 б.


3 Нұрдәулетова Б.И. Жыраулар поэтикасындағы дүниенің концептуалдық бейнесі: филол. ғыл. докт. … дисс. – Алматы, 2008. – 328 б.


4 Күдеринова Қ. Қазақ жазуының теориялық негіздері. – Алматы: Қазақ  университеті, 2006. – 276 б.


5  Уәли Н. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері: филол. ғыл. докт. … автореф. – Алматы, 2007. – 56 б.


6  Методологические проблемы когнитивной лингвистика // Научное издание. – Воронежский государственный университет, 2001. –  182 с.


7  Алкебаева Д. А. Языковые особенности поэзии М. Жумабаева: автореф. … канд. филол. наук. – Алматы, 1998. – 22 с.


8  Türkçe okunuşlu cep sözlüğüТүрікше оқылатын қалта сөздігі. – İstanbul, 1996. – 420 s.


ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН МАҚАЛАЛАР ТІЗІМІ


1 Мағжан Жұмабаев өлеңдеріндегі махаббат концептісінің сипаты // ҚР БжҒМ Тілтаным. – 2006. – №3. – 68-72-бб.


2 Философия мен психологиядағы тілдік тұлға ұғымы // «Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелері: қалыптасуы, дамуы мен болашағы» атты ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2007. –  131-135-бб.


3 Мағжан Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесіндегі автор дискурсы мен кейіпкер дискурсының берілуі // ҚР БжҒМ Тілтаным. – 2007. – №1. – 125-129-бб.


4 Мағжан Жұмабаев өлеңдеріндегі өмір ұғымының метафоралануы // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2008. – №2. – 290-293-бб.


5 Мағжан Жұмабаев шығармашылығы және ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамындағы тілдік жағдаят // «Қазақ тілі мен әдебиеті және инновация мәселелері» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы,  2008. – 193-199-бб.


6 Мағжан Жұмабаев шығармаларындағы интимдік лириканың тезаурустық  қатары // «Гуманитарлық ғылымдар жүйесіндегі филология: дәстүр мен жаңашылдық» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Қарағанды, 2008. – 292-295-бб.


РЕЗЮМЕ 


Ермекова Жанаргул Базарбаевна


ЯЗЫКОВАЯ ЛИЧНОСТЬ М.ЖУМАБАЕВА


10.02.02 – казахский язык


 


Актуальность исследования: Современный этап развития лингвистической науки характеризуется формированием различных теорий и направлений, в основе которых лежат междисциплинарный и антропоцентрический принципы исследования языка. Многоаспектная проблема языковой личности как лингвистической категории, позволяющей целостно рассматривать языковой феномен человека, в последние десятилетия стало объектом постоянного и пристального внимания многих лингвистов.


Актуальность диссертационной работы определяется общим направлением развития антропоцентрической парадигмы в современой лингвистике и отсутствием специальных работ, посвященных исследованию концептуальной структуры и коммуникативно-прагматических уровней языковой личности М.Жумабаева, где рассматривались бы особенности актуализации коммуникативного потенциала слова, обусловленных личностно, психологически и социально, что делает языковую картину мира автора художественного произведения индивидуальной, неповторимой и глубоко национальной.


Объект исследования – лингвопоэтика М.Жумабаева.


Предмет исследования – концептосфера языковой личности и прагматический потенциал дискурса М.Жумабаева, раскрываемые через художественно-поэтическую систему.


Материал исследования – трехтомник произведений М.Жумабаева (2005), материалы лингвистических и литературных исследований, толковые, фразеологические словари казахского языка.


Методы и приемы исследования: В диссертации использованы описательный, лексико-семантический, когнитивно-концептуальный методы анализа и частично приемы статистического, тезаурусного анализа.


Цель исследования – на основе анализа художественного дискурса М.Жумабаева изучить языковые средства, концепты и художественно-эстетические, духовные ценности автора, характеризующие лингвокогнитивные и прагматические особенности языковой личности М.Жумабаева.


Достижение цели исследования обусловило постановку следующих задач:


– просмотреть и обобщить научные труды, посвященные изучению произведений М.Жумабаева и теории языковой личности;


– проанализировать лингвистические и экстралингвистические факторы, повлиявшие на формирование языковой личности М.Жумабаева;


– на основе языка произведении М.Жумабаева определить гражданскую позицию, прагматическую установку автора;


– выявить особенности выразительных средств и лингвокультурологических единиц дискурса М.Жумабаева, формирующих «индивидуальную и национальную картину мира»;


– на основе анализа языковых единиц исследовать вербально-семантический уровень языковой личности М.Жумабаева;


– рассмотреть когнитивные модели концептов «душа», «смерть», «любовь», которые репрезентируют дискурс исследуемой языковой личности и характеризуют лингвокогнитивную сущность автора;


– выявить и проанализировать прагматическую функцию языковых единиц (паремиология, афоризмы, прецедентная лексика и др.) с национально-культурной информацией с целью дифференцирования прагматического уровня языковой личности М.Жумабаева.


Научная новизна диссертации заключается в том, что исследование языка произведений М.Жумабаева рассматривается в аспекте теории «языковая личность», в рамках которого «языковая картина мира» представлена через национальные ценности автора в познании мира;


установив факторы, оказавшие влияние на формирование языковой личности М.Жумабаева, особенность использования лексических единиц рассматривается в тесной связи таких аспектов, как художественный мир и языковая личность, фоновые знания автора и его дискурс;


лингвокогнитивный уровень языковой личности М.Жумабаева, смоделируемый в форме концептов «душа», «смерть», «любовь», вербализуется в контексте авторской когнитивной сущности. Путем применения семантического анализа и тезаурусного метода выявлены языковые единицы, характеризующие интимную лирику поэта;


на основе анализа произведений М.Жумабаева рассмотрены и определены цели использования и мотивы образования афоризмов, пословиц-поговорок, сравнении и других языковых единиц, несущих этнокультурную информацию. Прецедентные имена и тексты дискурса М.Жумабаева рассматриваются как художественные и эстетические единицы, выражающие когнитивную сущность творчества и языковой личности.


Теоретическая и практическая значимость исследования: Изучение языка М.Жумабаева вносит определенный вклад в теорию исследования языковой личности, когнитивной лингвистики, прагмалингвистики и лингвистики текста. Результаты исследования могут быть использованы при разработке спецкурсов и спецсеминаров по лингвистическому анализу художественного текста, антропологической лингвистике, языка казахских писателей и поэтов, а также могут послужить основой создания словаря М.Жумабаева.


Основные положения, выносимые на защиту:


– изучение дискурса М.Жумабаева должно проводиться не только с позиции лингвостилистики, но и в тесной связи языка и культуры, познания народа и автора, поскольку феномен языковой личности М.Жумабаева – катего­рия историческая, исследование которой требует учёта многообразия субъективно-психо­лингвистических, социокультурных и иных ус­ловий, в которых личность носителя языка развивалась;


– М.Жумабаев – это языковая личность, обладающая высоким художественным словом и сыгравшая важную роль в процессе формирования литера­турного казахского языка. М.Жумабаев – это элитарная личность, которой присущи высокая образованность, культура, эрудированность, языковая компетентность. М.Жумабаев – это национальная личность, идиостиль которой отражает национальный склад мышления, специфику ментального мира и культурно-историческую особенность этноса;


– ядро концептосферы М.Жумабаева составляют концепты «душа», «смерть», «любовь», репрезентирующие индивидуально-авторские представления в тесной взаимосвязи философо-психологическими, религиозно-мифологическими основами;


– окказионализм выразительных средств и лингвокультурологических единиц, обладающих ярким национально-культурным фоном, имплицидность прецедентных текстов и афоризмов актуализируют коммуникативный и прагматический потенциал языковой личности поэта.


Апробация работы. Основные положения работы изложены в 6 публикациях – в научных изданиях, рекомендованных Комитетом по контролю в сфере образования и науки МОиН РК и материалах научных конференций, посвященных актуальным проблемам языка.


Структура диссертации. Диссертационное исследование состоит из введения, двух глав, вывода и списка использованной литературы.


 


SUMMARY


Ermekova Zhanargul Bazarbaevna


THE LINGUISTIC PERSONALITY OF M.ZHUMABAEV


10.02.02 – the Kazakh language


 


The topicality of research: The Modern stage of development of linguistic science is characterized by formation of various theories and directions, which was based by interdisciplinary and anthropocentric principles of linguistic research. A multidimensional problem of the linguistic personality as the linguistic category, which allows considering linguistic phenomenon of person completely, in the last decades became the object of constant and steadfast attention of many linguists.


The topicality  of dissertation work is defined by the general direction of development of an anthropocentric paradigm in modern  linguistics and by the absence of the special works devoted to research of conceptual structure and communicatively-pragmatic levels of the linguistic personality of M.Zhumabaev where features of actualization of communicative potential of the word would be considered, caused personally, psychologically and socially, that makes author’s  linguistic view of the world which is artwork, individual, unique and deeply national.


Object of research: Linguopoetics of M.Zhumabaev.


Subject of research: Concept sphere of linguistic personality and pragmatic potential of a discourse of M.Zhumabaev, opened through the art-poetic system.


Material of research: The Three-volume edition of works of M.Zhumabaev (2005), materials of linguistic and literary researches, defining, phrase logical dictionaries of the Kazakh language.


Methods and ways of research: In the dissertation there are used descriptive, lexicon-semantic, cognitive-conceptual methods of the analysis and partially methods of statistic, thesaurus.


The aim of research – is on the basis of the analysis of an art discourse of M.Zhumabaev to study linguistic means, concepts and art-esthetic, spiritual values of the author characterizing linguistic — cognitive and pragmatic features of the linguistic personality of M.Zhumabaev.


The achievement of the aim has caused statement of following problems:


– to consider and generalize scientific devoted to studying works of M.Zhumabaev and the theory of the linguistic personality;


–  to analyze the linguistic and extra linguistic factors which have affected to the formation of the linguistic personality of M.Zhumabaev;


– on the basis of M.Zhumabaev’s work’s language to define a civil stand, pragmatic installation of the author;


– to reveal features of expressive means and linguistic cultural units of discourse of M.Zhumabaev, forming «an individual and national picture of the world»;


– on the basis of the language units analysis to investigate verbally-semantic level of the linguistic personality of M.Zhumabaev;


– to consider cognitive models of concepts «soul», «death», «love» which represent a discourse of the investigated linguistic personality and characterize linguistic cultural essence of the author;


– to reveal and analyze pragmatic function of linguistic units (pharmacology, aphorisms, precedent lexicon, etc.) with the national-cultural information for the purpose of differentiation of pragmatic level of the linguistic personality of M.Zhumabaev.


Scientific novelty of the dissertation consists that researching M.Zhumabaev’s works’ language is considered in aspect of the theory «the linguistic personality»  where «linguistic view of the world» is presented through national values of the author in world cognition;


having established the factors which have influenced to the M.Zhumabaev’s linguistic personality formation, particularity  of using  lexical units is considered in a close connection of such aspects, as the art world and the linguistic personality, background knowledge of the author and its discourse;


the linguistic cognitive level of M.Zhumabaev’s linguistic personality, modeling in the form of concepts «soul», «death», «love», verbalizes in a context of author’s cognitive essence. By application of the semantic analysis and thesaurus method, there were revealed the language units, characterizing the intimate lyrics of the poet;


on the basis of M.Zhumabaev’s works’ analysis, there were considered both definite purposes of use and motives of formation of aphorisms, proverbs-sayings, comparison and other language units bearing the ethno cultural information. Precedent names and texts of a discourse of M.Zhumabaeva are considered as the art and esthetic units, expressing the cognitive essence of creativity and the linguistic personality.


The theoretical and practical importance of research: Studying language of M.Zhumabaev brings the certain contribution to the theory of linguistic personality research, cognitive linguistics, pragmatic linguistics and text linguistics. Results of research can be used in working out of special courses and special seminars in linguistic analysis of the art text, anthropological linguistics, language of the Kazakh writers and poets, and also can base  creation of the dictionary of M.Zhumabaev.


The main provisions which are taken out on defense:


– studying the M.Zhumabaev’s discourse shouldn’t be provided only from a position of linguistics, but also in a close connection of language and culture, people and author cognition, as a phenomenon of M.Zhumabaev’s linguistic personality  – a historical category which research demands variety of is subjective-psycholinguistic, social cultural and other conditions, in which the personality of the native speaker developed;


– M.Zhumabaev is a linguistic person possessing a high art word and played important role in the process of formation of literary Kazakh language. M.Zhumabaev is an elite person in whom high education, culture, erudition, language competence are inherent. M.Zhumabaev is a national person, whose diastole shows a national thinking, specificity of the mental world and cultural-historical feature of ethnos;


– a core concept sphere of M.Zhumabaev is made of concepts «death», «love», «soul», which represents individual imaginations in close interrelation of philosophy — psychological, religious-mythological bases;


– occasionally of expressive means and linguistic cultural units possessing a bright national-cultural background, implicit of precedent texts and aphorisms actualize communicative and pragmatically potential of the linguistic  personality of the poet.


Approbation of work: Main provisions of work are stated in 6 publications – in the scientific editions recommended by Committee on control, in the sphere of education and science MEandS RK  and materials of scientific conferences, devoted to actual problems of language.


Structure of dissertation: Dissertation research consists of the introduction, two heads,  conclusion and the list of the used literature.





Написать комментарий
Имя:*
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Введите код: *


Бұл сайтта Қазақстанның түкпір-түкпірінен жиналған қазақ тіліндегі рефераттар мен курстық және дипломдық жұмыстар ұсынылған. Қазіргі таңда www.topreferat.com.kz сайтының қазақ тіліндегі жұмыстар базасы бүкіл интернеттегі ең үлкен база болып табылады! Біздің базадағы жұмыстар саны 15000-нан асады. Біз бұл жетістікпен тоқтап қалмаймыз! Біз базамызды одан әрі толықтырамыз.
» » Жазушы Мағжан Жұмабаевтың тілдік тұлғасы

© 2011-2016 Скачать бесплатно на topreferat.com.kz курсовые, дипломные и рефераты на телефон, на планшет и на компьютер.
При копировании материала активная ссылка на источник обязательна.


Мнение посетителей:
 

После 9 класса Вы:

Пойду в 10, 11, закончу школу полностью
Пойду в Колледж
Пойду в ПТУ
Пойду работать
Снова пойду в 9 класс

 
 
Похожие: