TOPREFERAT.COM.KZ - Қазақша рефераттар

войти на сайт

вход на сайт

Логин: :
Пароль :

Забыл пароль Регистрация

Сөздердің морфологиялық сипаты




Сөздердің морфологиялық сипаты
0
Раздел: | Автор: Админ | Дата: 28-09-2015, 15:00
Загрузок: 2417




Жоспар:


 


Сөздерді  тапқа  бөлудегі  екінші  ұстаным немесе  морфологиялық  ұстаным олардың  грамматикалық  сипатын  сөз  еткенде, оның  құрылымына, олардың түрлену  жүйесіне  қатысты  мәселелер  талдануы қажет.


Құрылымы жағынан зат есімдерді А.Ысқақов жалаң және күрделі деп екі топқа бөліп, оларды өз ішінде тағы да тармақтайды (65,154).


Жалаң зат есімдерді бөлшектенбейтін бір ғана сөзден тұратын түбір зат есім (от, су, көл, өзен, дала т.б.) және түбір сөзден жұрнақ арқылы жасалатын туынды зат есімдер (қуырдақ, оймақ, малшы, биші, саудагер т.б.) деп екіге бөлген.


Күрделі зат есімдерді өз ішінде біріккен, кіріккен атаулар (ағайын, жарғанат, сәресі, алтыбақан т.б.), тіркескен күрделі зат атаулар (ақ бата, бесікбау, шағын несие, іс қағазы т.б.), қосарланған күрделі атаулар (өкпе-бауыр, мектеп-лицей, ар-ұят т.б.), қысқарған атаулар (Ахмет-Ақа, Мұқтар-Мұқа, ЖАК- жоғарғы аттестациялық комитет т.б.), — деп бөлінеді.


Ал бұлардың  жасалу жолдары, соған байланысты әрқайсысының іштей мағыналық топтарға бөліну жолдары сөзжасам курсында толық жан – жақты айтылатындықтан, бұл мәселелерге тоқталмаймыз.


ЗАТ ЕСІМНІҢ ТҮРЛЕНУ ЖҮЙЕСІ


Грамматикалық категориялардың ішінде көптік, тәуелдік, септік категорияларының  білдіретін мәндері заттық мағынамен байланысты болғандықтан, олардың көрсеткіштері өзі жалғанатын сөздерге заттық мән үстейтіндіктен, зат есімнің түрлену жүйесіне көптік, тәуелдік, септік категориялары жатады. Сонымен бірге зат есімнің кейбір топтары предикаттық қызмет те атқаратындықтан, жіктік жалғау адамға байланысты есімдерге жалғанады. Демек, зат есім сейлемде баяндауыш болғанда, жіктік жалғауын қабылдайды.


ЗАТ ЕСІМНІҢ КӨПТІК КАТЕГОРИЯСЫ


Көптік мағына заттың санымен байланысты, бірақ заттың санын дәл атамайды, тек қана заттың саны көп екенін білуге болады. Ал заттың санын дәл көрсету қажет  жағдайларда сан есім қолданылады. Мысалы, елу кітап, отыз студент дегенде кітаптың да, студенттің де саны белгілі, ал кітаптар, студенттер дегенде тек қана заттың көптігін ұғуға болады, бірақ саны анық емес.


Тілімізде заттың санын дәл атауды қажет етпейтін, бірақ көптік ұғым берілетін жағдайлар көп кездеседі. Мысалы, қымыз, көбелек, қоян, бидай т.б. Бұл сөздер ешбір қосымшасыз-ақ санауға келмейтін заттардың аты ретінде көптік ұғымды білдіреді. Немесе бірталай адам, қыруар мал дегенде зат есімнің  алдында келіп, қосымшасыз анықтауыш болып тұрған бірталай, қыруар сөздері көптік ұғым жасап тұр. Ал жидектер, гүлдер дегенде -тер, дер  жалғаулары көптік мағынаны білдіреді.


Ғылымда тілдің осы ерекшелігін көрсететін арнайы категория бар. Оған жекелік – көптік категориясы жатады, әрі бұл категория зат есімге қатысты, өйткені жекелік, көптік ұғымдар затқа ғана қатысты айтылады.


Зат есімнің жекелік – көптік мағынасы ғылымда танылған. Бірақ 1954 жылғы оқулықта көптік категориясы ғана сөз болды. Ал кейінгі грамматикаларда (1962,1967) зат есімнің жекеше түрі мен көпше түрі жеке тақырып етіп берілген, алайда бұларда жекешелік мағынаға көңіл бөлінбеген, тек қана көптік мағына мен оның берілу жолдары көрсетілген. А.Ысқақовтың оқулығында да көптік мағына талданған. Ғалымның пікірінше, «тілімізде көптік категориясы да, көптік жалғау категориясы да бар. Ал осы екеуі бір де емес және бірдей де категориялар емес. Көптік категориясы деген ұғым тым жалпы ұғым да, көптік жалғау категориясы онан гөрі әлдеқайда жалқы ұғым. Мысалы, көптік категориясы тілімізде үш түрлі жолмен беріледі: лексикалық тәсіл арқылы да, морфологиялық, синтаксистік  тәсіл арқылы да айтылады (63,40)». Одан әрі А.Ысқақов көптік категориясының жасалу жолдарын тілдік нақты мысалдармен дәлелдеген, бірақ «көптік жалғау категориясы» деген ұғымның сипаты ашылмаған. Осыны жіті аңғарған проф. С.Исаев «ол термин және ұғым (көптік жалғау категориясы) көптік жалғау дегенмен барабар болу керек. Мұнда, біріншіден, категория (әрине грамматикалық  категория мәнінде) деген термин, белгілі бір тұрақты грамматикалық құбылыстың аты ретінде белгілі бір принциппен қолданылған. Екіншіден, «көптік жалғау категориясы» деген термин «грамматикалық формалар жүйесі арқылы берілетін тектес, ыңғайлас әрі өз ішінде бір-біріне қарама-қайшы болып келетін грамматикалық мағыналардың жиынтығы» деп анықталатын грамматикалық категория ұғымын тіпті жоққа шығарады (28, 64)»,- деп қарсылық білдіреді. Көптік ұғым бар жерде жекелік ұғым да болатындығы даусыз. Жекелік мағына зат есімнің лексикалық мағынасымен бірге түбір сөзде беріледі, бірақ оның қосымшасы жоқ. Осы бір – біріне қарама- қайшы екі ұғымның жиынтығы арқылы және жекеліктің арнайы тұлғасы болмай, көптік ұғым көптік жалғау арқылы берілуінен көптік категориясының сипаты ашылады. Осымен байланысты С.Исаев «Көптік мағына грамматикалық тұрғыдан жекелік мағынаға қарама-қайшы мағына ретінде заттың сандық ұғымының шеңберінде өмір сүреді Сондықтан бұл категория көптеген тілдерде қазақ тіліндегідей көптік категориясы деп емес, сан категориясы (мысалы, орыс тілінде категория числа, қазіргі қырғыз тілінде сан категориясы) деп аталынады (28, 55)»,-дей келіп, көптік категориясын осы еңбегінде «Сан-мөлшер (көптік) категориясы» деп атаған.


«Қазақ грамматикасында» (2002) «Зат есімдерді жекеше, көпше деп аталатын екі топқа айыра көрсетуге негіз болатын ең басты грамматикалық сыртқы белгі – оларға көптік жалғауының жалғануы. Көптік жалғауын жалғау сөзге көптік мағына берудің негізгі жолы болғанымен, бірден – бір ғана жолы емес. Ана тілімізде зат есімде көптік мағына пайда болуының бұдан басқа да амал – тәсілдері бар (32,454)»,- деп көрсетіліп, тек қана көптік мағынаның арнаулы қосымшасы – көптік  жалғауының  ерекшеліктері сөз болған.


Көптік ұғымның  ғылымда танылып жүрген берілу жолдары мынадай:


а)        Көптік ұғымды сөздің тікелей өз лексикалық мағынасы арқылы

білдіру  лексикалық  тәсіл  деп  аталады.


Тілімізде лексикалық  тәсілмен көптік  ұғымды білдіретін сөздер тобы бірнешеу:


—         жеке-даралап санауға келмейтін заттардың аттары (су, сұт, ұн т.б.).


—         ру, халық, ұлт, ел аттары (қазақ, қырғыз, өзбек т.б.).


—         әр қилы жәндіктер, аң, хайуанат атаулары (көбелек, қоңыз, түлкі т.б.).


—         өсімдік аттары (арпа, сұлы, жусан т.б).


—         адамның ішкі құбылыстарының, дүниедегі сын-сипаттардың, іс-

әрекеттердің, күй-жайлардың аттары (ермек, қуаныш, ізгілікт.б.).


ә) Көптік мағынаның сөз тіркесі арқылы берілу жолы синтаксистік тәсіл деп аталады. Мысалы, жиырма үй, сексен трактор, тау-тау астық, бірталай жыл т.б.


Ал мұны С.Исаев «сан есімдер, сандық мәні бар сөздер, қайталама қос сөздер зат атауының алдынан келіп, оны анықтап тұрса, ол зат біреу емес, бірнешеу (көп) екенін түсінеміз (28,66)»,-дей келіп, көптік мағынаның осылайша берілуін аналитикалық  тәсіл деп атаған.


А.Ысқақов сөздердің қосарлануы арқылы да (бала-шаға, кәрі-жас т.б.) көптік ұғым білдіріледі деп есептеп, оны лексика-синтаксистік тәсіл деп атаған (6,41).


б)        Көптік мағынаның сөздерге тиісті қосымшалар қосылу арқылы берілу жолы морфологиялық тәсіл деп аталады.


Сөзге жалғанғанда көптік ұғым беретін қосымшалардың ғалымдар көрсетіп жүрген үш-төрт  түрі кездеседі:


— тіліміздегі көне құбылыс ретінде саналатын, яғни орхон-енисей

жазбаларында көптік жалғау ретінде жұмсалған – т  қосымшасы бар. Бірақ

бұл қосымша сол кездің өзінде «атақ-дәрежені, шенді білдіретін тарқан-

тарқат, тігін- тігіт секілді азын- аулақ сөздердің құрамында кездескен.

(10, 88)».


— сондай-ақ біз, сіз, көз, егіз деген сөздердің құрамында кездесетін —

з, (-ыз, -із) формалары да көптік мағынаны білдіреді деп есептеледі. Бірақ

бұл қосымшалар «әуелде көптік жалғау емес, жұп, егіз, екеу болып келетін

заттардың (дене мүшелерінің) аттарына жалғанатын қосымша болған».


—          1-жақ жіктік жапғау тұлғасы -қ, -к қосымшасы ерте кезде көптік

мағынаны білдіретін морфологиялық  формалардың  бірі болған деп есептеледі   (біз болдық, келдік т.б.) (63,42).


— қазіргі тілімізде көптік мағынаны білдіретін негізгі морфологиялық форма -лар (-лер, -дар, -дер, -тар, -тер). Сондықтан бұл форма заңды түрде көптік жалғау деп саналады.


Бірақ көптік жалғау сөзге жалғанған кезде көптіктен басқа да стильдік мән үстейді. Мысалы, Үй маңындағы ағаштар ерекше бір шөберлікпен егіліпті. (Ғ.Мұстафин). Осы сөйлемдегі ағаштар нақты ағаштың  санын емес, осы сөз арқылы аталатын заттардың  тобын, жинағын, яғни үй айналасына отырғызылған ағаштарды жалпылап тұр.


Немесе, Абай қаршыға салған үлкендердің қасына өткен жазда көп еріп еді (М.Әуезов). Мұндағы үлкен сын есімін -дер көптік жалғауы әрі заттандырып, әрі оған көптік мағына үстеп тұр.


Осындай көптік жалғаудың семантикалық мағынасы да, стилистикалық рөлі де ғалымдар еңбектерінде кеңінен сипатталған. Мысалы, А.Ысқақов көптік жалғаудың 12 түрлі ерекшелігін (63,43- 46) көрсеткен.


Көптік жалғаудың С.Исаев көрсеткен тағы бір ерекшелігі- оның сөз байланыстырушылық  сипатының  болмауы. Сондықтан ғалым көптік жалғауын осы сипатына қарап, «қосымшаның  жалғау түрінен гөрі форма тудыратын  жұрнақтар қатарына  өте  жақын (28,69)»,-дейді. Мысалы, Қолдың  саласындай  тарамданған арықтардың біреуі бара- бара ұлғайып… қарауытқан сай болды  (Б.Майлин). Зеректік, ойшылдық, сезімталдық- ана сүтімөн бірге бітетін  қасиеттер (І.Есенберлин). Осы сөйлемдердегі арықтардың, қасиеттер сөздеіріндегі-тар, -тер көптік жалғауы сөздерді  байланыстырып тұрған жоқ, өйткені  бұл жалғауларды алып тастағаннан сөйлемдегі сөздердің байланысы  бұзылмайды.  Қолдың  саласындай тарамданған арықтың біреуі бара-бара  ұлғайып … қарауытқан сай болды. Зеректік, ойшылдық, сезімталдық- ана сүтімен бірге бітетін қасиет. Бұл сөйлемдердегі көптік жалғауы арықтың, қасиеттің көп екендігін көрсетіп, көптік  ұғым қосып тұр.


Бірақ, көптік  жалғау 2-жақта жіктік жалғаумен келгенде ғана сөз байланыстыруға қатысады екен: сендер студентсіңдер, сіздер студентсіздер т.б.


ЗАТ ЕСІМНІҢ ТӘУЕЛДІК КАТЕГОРИЯСЫ


Зат есімнің тәуелдік категориясы -түркі тілдерінің ерекшелігін білдіретін категория, өйткені  «грамматикалық категорияларда универсалды грамматиканың жалпы категориялары емес, туыстас тілдердің  тобының немесе жеке тілдердің грамматикалық құрылысының басты ерекшеліктері көрінеді (1, 141 )».Сондықтган түркі тілдерінде соның ішінде қазақ  тілінде дербес категория болып табылатын тәуелдік категориясы орыс тілінде жоқ. Бірақ орыс тілінде тәуелдік мағына бар  ол лексикалық  тәсіл арқылы беріледі (мой, твой  т.б.).


Түркі тілдерінің ерекшелігі болып табылатын тәуелдік категориясы –бірзаттың  екінші  затқа  меншік  тілігін білдіретін категория. Нақтырақ  айтқанда,  тәуелденіп тұрған зат есімнен әрі біреудің иелігіне жататын сол заттың өзі, әрі оны иемденуші адам-мұның  екеуі де қоса ұғынылады (31,55) «немесе» иеленуші үш жақтың біріне белгілі бір заттың меншікті екенін білдіретін грамматикалық категория (63,48)».


Тәуелдік категориясының мағынасы тәуелдік жалғаулары арқылы беріледі, яғни тәуелдік жалғауы грамматикалық мағынасы жағынан ең алдымен тәуелдік мағынаны, екіншіден, сол тәуелдік мағынаны белгілі жаққа байланысты жекеше, көпше  түрде  білдіреді





Написать комментарий
Имя:*
E-Mail:
Полужирный Наклонный текст Подчеркнутый текст Зачеркнутый текст | Выравнивание по левому краю По центру Выравнивание по правому краю | Вставка смайликов Выбор цвета | Скрытый текст Вставка цитаты Преобразовать выбранный текст из транслитерации в кириллицу Вставка спойлера
Введите код: *


Бұл сайтта Қазақстанның түкпір-түкпірінен жиналған қазақ тіліндегі рефераттар мен курстық және дипломдық жұмыстар ұсынылған. Қазіргі таңда www.topreferat.com.kz сайтының қазақ тіліндегі жұмыстар базасы бүкіл интернеттегі ең үлкен база болып табылады! Біздің базадағы жұмыстар саны 15000-нан асады. Біз бұл жетістікпен тоқтап қалмаймыз! Біз базамызды одан әрі толықтырамыз.
» » Сөздердің морфологиялық сипаты

© 2011-2016 Скачать бесплатно на topreferat.com.kz курсовые, дипломные и рефераты на телефон, на планшет и на компьютер.
При копировании материала активная ссылка на источник обязательна.


Мнение посетителей:
 

После 9 класса Вы:

Пойду в 10, 11, закончу школу полностью
Пойду в Колледж
Пойду в ПТУ
Пойду работать
Снова пойду в 9 класс

 
 
Похожие:
  • Шақтық бейлокалдылықтың «нақты қайталау» мен «дағдылы қайталау» мағыналық ...
  • Сөз тіркесі және оның түрлері, зерттелуі
  • М.Балақаев және сөз тіркесі диплом жұмысы
  • Қазақ тіліндегі жалғаулардың даму тарихы диплом жұмысы
  • Зат есімнің лексика-грамматикалық сипаты диплом жұмысы
  • Қазақ тіліндегі көптік жалғаудың қызметі диплом жұмысы
  • Сан есімнің сөзжасам тәсілдері диплом жұмысы
  • Қазақ тіліндегі болымсыз мағынаны зерртеу диплом жұмысы
  • Модаль сөзді баяндауыштар диплом жұмысы
  • Морфологияны оқыту кезінде оқушылардың іскерлігі мен дағдыларын қалыптастыр ...
  • Қосымшалардың түбірге кірігу заңдылығының зерттелу жайы курстық жұмыс
  • Сөз және оның морфологиялық құрылымы курстық жұмыс
  • Көне түркі тілі мен қазақ әдеби тіліндегі граматикалық сәйкестіктер курстық ...
  • Көмекші сөздердің дамуы мен қалыптасуы курстық жұмыс
  • Бастауыш сыныпта грамматикалық сабақтарында ойын түрлерін ұйымдастыру жолда ...
  • Қосымшаның жалғануы курстық жұмыс
  • Функционалдық қосымшалар курстық жұмыс
  • Есімдіктің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы курстық жұмыс
  • Грамматикалық мағына және оның түрлері курстық жұмыс
  • Есімше реферат